Data Loading...
Кампетэнтнасны падыход М. Г. Яленскi, В. I. Свiрыдзенка
Беларуская мова
клас Дыдактычныя i дыягнастычныя матэрыялы Дапаможнік для настаўнікаў устаноў агульнай сярэдняй адукацыі з беларускай і рускай мовамі навучання Рэкамендавана Навукова-метадычнай установай “Нацыянальны інстытут адукацыі” Міністэрства адукацыі Рэспублікі Беларусь
Мінск “Пачатковая школа” 2018
УДК 373.3.016:811.161.3 ББК 74.268.1Беи Я51 Серыя заснавана ў 2017 годзе Рэцэнзенты: дацэнт кафедры прыродазнаўчых і лінгвістычных дысцыплін і методык іх выкладання педагагічнага факультэта ўстановы адукацыі “Гродзенскі дзяржаўны ўніверсітэт імя Янкі Купалы”, кандыдат філалагічных навук, дацэнт А. М. Лапкоўская; метадычнае аб'яднанне настаўнікаў пачатковых класаў (з удзелам настаўнікаў беларускай мовы і літаратуры) дзяржаўнай установы адукацыі “Сярэдняя школа № 43 г. Мінска” (намеснік дырэктара па вучэбнай рабоце, настаўнік беларускай мовы і літаратуры кваліфікацыйнай катэгорыі “настаўнік-метадыст” А. М. Зяневіч)
Я51
Яленскi, М. Г. Беларуская мова : 4-ты кл. : ды дак тычныя і дыягнастычныя ма тэ рыялы : дапам. для настаўнікаў устаноў агул. сярэд. адукацыі з беларус. і рус. мовамі навучання / М. Г. Яленскi, В. I. Свiрыдзенка. — Мінск : Пачатковая школа, 2018. — 128 с. : іл. — (Кампетэнтнасны падыход). ISBN 978-985-565-528-3. Дыдактычныя і дыягнастычныя матэрыялы — гэта дадатковы матэрыял да дзеючага ВМК па беларускай мове для 4-га класа, які настаўнік можа скарыстаць на ўроках, факультатыўных, стымулюючых занятках, у пазавучэбнай дзейнасці пры падрыхтоўцы да інтэлектуальных конкурсаў і алімпіяд. Адрасуецца настаўнікам пачатковых класаў. УДК 373.3.016:811.161.3 ББК 74.268.1Беи
Вучэбнае выданне
Кампетэнтнасны падыход ЯЛЕНСКI Мікалай Георгіевіч СВІРЫДЗЕНКА Вольга Іванаўна БЕЛАРУСКАЯ МОВА 4 клас Дыдактычныя і дыягнастычныя матэрыялы Дапаможнік для настаўнікаў устаноў агульнай сярэдняй адукацыі з беларускай і рускай мовамі навучання
Рэдактар І. А. Стральчук Дызайн вокладкі Ю. У. Пакінай Вёрстка В. А. Алешаускас Карэктар В. Л. Крукоўская Падпісана ў друк 25.07.2018. Фармат 70×100 1/16 . Папера афсетная. Друк афсетны. Ум. друк. арк. 10,4. Ул.-выд. арк. 5,8. Тыраж 2000 экз. Заказ ХХХ. Рэспубліканскае ўнітарнае прадпрыемства “Выдавецтва “Пачатковая школа”. Пасведчанне аб дзяржаўнай рэгістрацыі выдаўца, вытворцы, распаўсюджвальніка друкаваных выданняў № 1/50 ад 08.10.2013. Вул. Фабрыцыуса, 5, каб. 201, 220007, г. Мінск. Тэл. 285-37-44. Тэл./факс 233-99-34. www.pshop.by, www.p-shkola.by; e-mail: [email protected] Адкрытае акцыянернае таварыства “Транстэкс”. Пасведчанне аб дзяржаўнай рэгістрацыі выдаўца, вытворцы, распаўсюджвальніка друкаваных выданняў № 2/37 ад 29.01.2014. Вул. Чапаева, 5, 220034, г. Мінск.
ISBN 978-985-565-528-3
© Яленскi М. Г., Свірыдзенка В. І., 2018 © Афармленне. Рэспублiканскае ўнiтарнае прадпрыемства “Выдавецтва “Пачатковая школа”, 2018
УВОДЗІНЫ Дапрацоўка вучэбных праграм па беларускай мове на I ступені агульнай сярэдняй адукацыі звязана з рэалізацыяй кампетэнтнаснага падыходу ў навучанні. Названы падыход прадугледжвае разам з атрыманнем ведаў пра мову развіццё ў навучэнцаў уменняў аналізаваць і сістэматызаваць моўную інфармацыю, выкарыстоўваць яе ў маўленчай дзейнасці ў адпаведнасці з асобаснымі запатрабаваннямі для рашэння вучэбных, пазнавальных, практычных і камунікатыўных задач. У сувязі з гэтым працэс вывучэння беларускай мовы накіраваны на авалоданне навучэнцамі асобаснымі, метапрадметнымі і прадметнымі вынікамі навучання. Метапрадметныя вынікі — асвоеныя вучнямі спосабы дзейнасці, якія могуць прымяняцца як у межах адукацыйнага працэсу, так і пры рашэнні праблем у рэальных жыццёвых сітуацыях. На ўроках беларускай мовы ў I—IV класах настаўніку неабходна вучыць дзяцей: ■■ успрымаць і асэнсоўваць вучэбны матэрыял, які падаецца ў вербальнай форме, выдзяляць галоўнае ў ім, рацыянальна запамі наць, выконваць разумовыя аперацыі; ■■ выкарыстоўваць маўленчыя сродкі і сродкі інфармацыйна-каму нікацыйных тэхналогій для рашэння камунікатыўных і пазнавальных задач; ■■ працаваць з вучэбнай кнігай, іншымі друкаванымі і аўдыявізуальнымі крыніцамі інфармацыі; ■■ працаваць з інфармацыяй (пошук, прымяненне, захаванне), рыхтаваць сваё выступленне і выступаць з аўдыя-, відэа- і графічным суправаджэннем; ■■ слухаць суразмоўцу і весці дыялог, прызнаваць наяўнасць розных пунктаў погляду, выказваць сваё меркаванне і аргументаваць яго. Прадметныя вынікі — прадметныя кампетэнцыі, якія фарміруюцца пры вывучэнні беларускай мовы: ■■ моўная кампетэнцыя — веданне фанетычнай, лексічнай і граматычнай сістэм і законаў мовы, нарматыўнае выкарыстанне моўных адзінак у маўленчай дзейнасці; ■■ маўленча-камунікатыўная кампетэнцыя — практычнае валоданне ўсімі відамі маўленчай дзейнасці (аўдзіраванне, гаварэнне, чытанне і пісьмо) і здольнасць выкарыстоўваць іх у сацыяльным быцці; 3
лінгвакультуралагічная кампетэнцыя — усведамленне мовы як формы існавання духоўнай культуры народа, авалоданне нацыянальна маркіраванымі адзінкамі мовы, засваенне нацыя нальна адметных этыкетных маўленчых норм, культуры маўлення ў цэлым. Дапаможнік уключае дыдактычныя і дыягнастычныя матэрыялы скіраваныя на фарміраванне і дыягностыку сфарміраванасці мета прадметных і прадметных вынікаў навучання. Матэрыялы дапаможніка могуць быць выкарыстаны ў працэсе або пасля вывучэння адпаведных тэм на ўроках беларускай мовы ў IV класе, а таксама на стымулюючых і падтрымліваючых занятках. Прапанаваныя матэ рыялы з’яўляюцца дадатковым кампанентам ВМК па беларускай мове для IV класа, не з’яўляюцца абавязковымі і выкарыстоўваюцца па меркаванні настаўніка. У структуру дапаможніка ўваходзяць: ■■ дыдактычныя матэрыялы па раздзелах “Тэкст”, “Сказ” “Слова” і тэмах “Склад слова”, “Назоўнік”, “Прыметнік”, “Займеннік”, “Дзеяслоў”; ■■ дыягнастычныя матэрыялы (тэматычны кантроль) па раздзелах “Тэкст”, “Сказ” і тэмах “Назоўнік”, “Прыметнік”, “Займеннік” “Дзеяслоў”; ■■ дыягнастычныя матэрыялы (выніковы кантроль) за перыяд навучання на I ступені агульнай сярэдняй адукацыі. ■■
4
МЕТАДЫЧНЫЯ РЭКАМЕНДАЦЫІ ПА РАБОЦЕ З ДЫДАКТЫЧНЫМ МАТЭРЫЯЛАМ Дыдактычныя матэрыялы з’яўляюцца дадатковым кампанентам ВМК па беларускай мове для чацвёртага класа ўстаноў агульнай сярэдняй адукацыі з беларускай і рускай мовамі навучання і выхавання. Яны адрасаваны настаўнікам пачатковых класаў і прадугледжваюць фарміраванне ў вучняў моўнай, маўленча-камунікатыўнай, лінгвакультуралагічнай кампетэнцый. Пададзеныя матэрыялы маюць на мэце не толькі назапашванне прадметных ведаў, адпрацоўку моўных, маўленча-камунікатыўных уменняў, але і дасягненне навучэнцамі метапрадметных вынікаў навучання ў ходзе вывучэння беларускай мовы. Дыдактычныя матэрыялы складаюцца з набору практыкаванняў, якія структураваны па раздзелах “Тэкст”, “Сказ” “Слова” і тэмах “Склад слова”, “Назоўнік”, “Прыметнік”, “Займеннік”, “Дзеяслоў”. Зместавая частка заданняў падабрана з улікам прынцыпаў навуковасці, даступнасці, актывізацыі рэфлексіўных дзеянняў, забеспячэння інтэлектуальнага, эстэтычнага і індывідуальнага развіцця навучэнцаў і накіравана на развіццё ў чацвёртакласнікаў разумовых аперацый параўнання, аналізу, сінтэзу, абагульнення, класіфікацыі, выпрацоўку навыкаў сэнсавага чытання тэкстаў, развіццё ўменняў: ■■ прымаць і захоўваць мэты і задачы вучэбнай дзейнасці; ■■ планаваць вучэбную дзейнасць; ■■ кантраляваць і ацэньваць вучэбныя дзеянні; ■■ працаваць з мадэлямі і схемамі; ■■ шукаць інфармацыю рознымі спосабамі; ■■ выконваць заданні творчага і пошукавага характару; ■■ вызначаць найбольш эфектыўныя спосабы дасягнення вынікаў; ■■ разумець прычыны паспяховасці/непаспяховасці сваёй вучэбнай дзейнасці; ■■ разважаць; ■■ выкарыстоўваць маўленчыя сродкі для рашэння камунікатыўных і пазнавальных задач. Прадметныя кампетэнцыі традыцыйна фарміруюцца ў працэсе вучэбнай дзейнасці па асэнсаванні структурна-граматычных і функцыянальных асаблівасцей моўных адзінак. Шэраг заданняў звязаны
5
з выпрацоўкай аналітычных, сінтэтычных, аналітыка-сінтэтычных моўных уменняў: ■■ вызначце род выдзеленых назоўнікаў. Назавіце назоўнікі, якія ўжываюцца толькі ў адзіночным ліку; ■■ падкрэсліце назоўнікі ў назоўным склоне. Якім членам сказа яны з’яўляюцца? ■■ падкрэсліце назоўнікі першага скланення. Дапішыце выдзеленыя словы, растлумачце іх правапіс. У першым сказе вызначце галоўныя члены сказа. Да слоў “кладка”, “сцежка”, “дошка” падбярыце праверачныя; ■■ падкрэсліце аднародныя члены сказа. Як звязаны паміж сабой аднародныя члены ў вершы? Запішыце сказ пра лугавыя кветкі, выкарыстоўваючы аднародныя члены; ■■ абазначце прыстаўкі (суфіксы, корань, аснову, канчатак) у выдзеленых словах і інш. У комплексе з граматычнымі заданнямі прапануюцца камунікатыўна-арыентаваныя: ■■ паразважайце на тэму “Ці варта смяяцца з таго, хто не падобны на цябе?” ■■ паразважайце, калі да месца ў час размовы ўжываюцца прапанаваныя прыказкі і прымаўкі; ■■ паразважайце, чаму з надыходам Новага года мы пачынаем жыць “па-новаму”; ■■ на аснове прачытанага раскажыце пра тое, як да нас на стол трапляе манка; ■■ паразважайце, што рабіць, каб не быць белай варонай, але заставацца самім сабой; ■■ паразважайце, чаму трэба працаваць і адпачываць; ■■ уявіце сабе, што чакаеце гасцей. Напішыце, як вы будзеце сервіраваць стол. Ужывайце, дзе трэба, сказы з аднароднымі членамі. Правільна афармляйце іх на пісьме і інш. Асобныя заданні прапануюцца на развіццё лінгвакультуралагічнай кампетэнцыі: ■■ пацікаўцеся ў старэйшых ці знайдзіце ў энцыклапедыі, інтэрнэце, што такое Шчадрэц і калі яго святкуюць; ■■ раскажыце, як выглядаюць беларускія грошы; ■■ прачытайце тэкст і раскажыце, як даўней захоўвалі прадукты нашы продкі. Ці можна выкарыстаць іх вопыт у наш час? ■■ якія чалавечыя якасці паэт лічыць найбольш характэрнымі для беларусаў? 6
калі (у які дзень года) падарункі атрымліваюць не толькі дзеці, але і дарослыя? Які настрой пануе ў доме на гэта свята? ■■ чаму аўтар лічыць бусла сімвалам Беларусі? Якія яшчэ сімвалы Беларусі вы можаце назваць? і інш. Большасць заданняў па фарміраванні прадметных кампетэнцый маюць развіццёвы характар на аснове актывізацыі самастойнай пазнавальнай дзейнасці вучняў: ■■ назоўнік … у тэксце мае нулявы канчатак. Ці значыць гэта, што ён ужываецца ў адным і тым жа склоне? ■■ падумайце і скажыце, як не пераблытаць назоўны і вінавальны склоны; ■■ у родным і вінавальным склонах назоўнік адказвае на адно і тое ж пытанне каго? Як вы адрозніваеце родны склон ад вінавальнага? ■■ выдзеленыя словы маюць адзін і той жа канчатак. Ці значыць гэта, што яны ўжыты ў адным і тым жа склоне? Абгрунтуйце сваё меркаванне; ■■ што агульнага ў назоўнікаў, якія ўжываюцца ў месным і давальным склонах? ■■ ці ўжываюцца назоўнікі ў месным склоне без прыназоўнікаў? ■■ прачытайце, знайдзіце памылку, падумайце і запішыце правільныя выказванні; ■■ пагуляйце ў перакладчыкаў: запішыце прапанаваныя словы пабеларуску; ■■ абазначце род выдзеленых назоўнікаў. Параўнайце род гэтых назоўнікаў у беларускай і рускай мовах; ■■ запоўніце табліцу: ужывайце ў сказах назоўнік у патрэбным склоне, запішыце назвы склонаў і пытанні да іх. Практыкаванні выконваюцца ўсімі вучнямі класа. Можа быць арганізавана франтальная і індывідуальная работа. Пры неабходнасці настаўнік дае тлумачэнні па выкананні практыкаванняў тым вучням, у якіх узнікаюць цяжкасці пры асэнсаванні задання. У ходзе ацэнкі паспяховасці выканання навучэнцамі практыкаванняў кожнага раздзела неабходна звяртаць увагу на дынаміку развіцця адпаведных метапрадметных уменняў. ■■
7
ТЭКСТ Тыпы тэксту 1. Прачытайце тэксты. Кульбіт з сірэнай ( ) У мяне ёсць брат. Яго завуць Антоша. З характарам хлопчык. Аднойчы мы з ім адпачывалі на лецішчы. Антоша, я і дзед паселі ў садочку на крэслах палуднаваць. Антоша сядзеў і ківаўся на сваім крэсле. Раптам кульнуўся назад і, нечакана зрабіўшы кульбіт, стаў на ногі. Збянтэжана зірнуў на дзеда і мяне. У нас ад здзіўлення пераняло дух. Выдыхнуўшы, мы дружна зарагаталі. Антоша ад крыўды ўключыў сваю сірэну. Сірэна — так мы называлі ягоную дзівосную здольнасць гучна і моцна плакаць. Мы пачалі супакойваць Антошу. Хвалілі, што ён нечакана для сябе выканаў складаны акрабатычны прыём. Брат спачатку недаверліва, скрозь слёзы пазіраў на нас, а потым выключыў сваю сірэну. Паводле К. Травеня. Пішчуха ( ) Птушка невялiкіх памераў, карычневае пер’е, з загнутай унiз тонкай дзюбай i доўгiм кiпцюром на заднiм пальцы. У маладых верх цела светла-карычневы. Спеў у птушкі даволi доўгі, чысты шчэбет, які заканчваецца трэллю «лiт-уцiр-i-ўцiр-i-цiт-цiр-лi-цiт». Позыў «цiт-ціт», «сіі-сіі». Даўжыня цела 12—13 см, размах крылаў 17,5—21 см. Часопіс “Вясёлка”. Воблакі маёй мары ( ) Воблакі лёгка і нязмушана плывуць куды ім заўгодна па сінім небе. Мы ўсе прывыклі глядзець на неба, у воблакі, углядацца ў сіняе-сіняе, бясконца бяздоннае неба і марыць. Праводзячы воблакі позіркам, назіраючы за іх мудрагелістымі вобразамі і формамі, чалавек марыць. Хочацца сэрцам дакрануцца да нябёс і ціха прашаптаць — збывайся, мара. Часопіс “Вясёлка”. Вызначце тып тэкстаў і напішыце адпаведнае слова ў дужках пасля загалоўка: апісанне, апавяданне, разважанне. Чаму першы тэкст мае такую назву? Коратка напішыце, пра што гэты тэкст. Як вы думаеце, чаму птушку назвалі “пішчуха”? Запішыце. 8
Запішыце адным сказам, пра што вы марыце. Што агульнае аб’ядноўвае выдзеленыя словы? Якім адным правілам можна растлумачыць іх напісанне? 2. Прачытайце. Казачная царэўна Алік доўга стаяў ля акна. Дзве вялікія — ледзь не на ўсё неба — хмары сплывалі за раку. Дождж адразу сціх, ярка засвяціла сонейка. Алік выскачыў на вуліцу. Скрозь пеніліся, са звонам плылі ручаі і ручаінкі. — Гэ-гой! — радасна загойкаў Алік і з падскокам пабег па самай шырокай ручаіне. На выгане, паўз які ішла вуліца, чуліся галасы. Там ужо сабраліся ўсе яго сябры. Яны цесным гуртам стаялі на сцежцы — штосьці разглядалі на зямлі, махалі дубцамі, крычалі. “Што ў іх там такое?” — падумаў Алік і кінуўся да сяброў. — Не чапайце яе! — зазвінеў раптам тонкі галасок. — Яна доб рая... Яна зачараваная царэўна, во! Пасярод хлапечага гурту стаяла дзяўчынка. Бялявая, у зялёнай сукенцы. Алік яе ведаў. Гэта была Алёнка. Яна ўчора прыехала да дзядзькі з горада. Каля Алёнчыных ног сядзела вялікая, шэрая жаба. Яна жаласна міргала пукатымі вачыма. — Яна... зачараваная? — недаверліва пераглянуліся хлапчукі і апусцілі свае дубцы. — Ага, — упэўнена сказала Алёнка. — Я чытала. Алік раптам успомніў казку, у якой злая чараўніца ператварыла прыгожую царэўну ў жабу. — Яе трэба ў сад занесці, — сказала Алёнка. — Мой дзядзька казаў, што ад іх сад чысцее... — Давай я панясу, — падышоў да дзяўчынкі Алік. Сябры пабеглі да ракі, а Алік паклаў жабу ў шапку. Жаба была халодная і мокрая. У садзе хлопчык асцярожна паклаў шапку на зямлю. Жаба скокнула пад яблыню ў высокую траву. Пасля быццам уздыхнула і ўтаропілася на дзяцей вялікімі вачыма. — Пайшлі, Алік, — сказала Алёнка, — хай яна адна тут гуляе. — Давай будзем дружыць, Алёнка, — прапанаваў Алік. — Давай, — згадзілася Алёнка. І яны разам пабеглі да ракі. Праз нейкі час дзеці ўспомнілі пра сваю жабу. Агледзелі ўсю траву пад яблыняй, але там нікога не было. — Уцякла, — уздыхнула Алёнка. 9
— А я ведаю куды, — хітра глянуў на яе Алік. — Ну скажы! — У сваю казку. Зноў стала царэўнай. М. Вышынскі. Чаму Алёнка стала абараняць жабу? Як падтрымаў яе Алік? Чаму Алік прапанаваў Алёнцы сябраваць? Якая карысць ад жаб? Падзяліце тэкст на сэнсавыя часткі. Перачытайце апошнюю. Чаму аўтар так заканчвае твор? Ці можна назваць гэты тэкст разважаннем? Апавяданнем? Прывядзіце свае аргументы. Выдзеленыя сказы запішыце пад дыктоўку. Падкрэсліце “небяспечныя месцы”, растлумачце іх правапіс.
Будова тэксту-апавядання 1. Прачытайце. Лётала па садзе страказа. За мушкамі ганялася. Ды не заўважыла, як трапіла ў павуцінне. Крыльцы да павуціння прыліплі. І так разгубілася страказа, што зусім прыціхла. А потым як затрапеча крыльцамі. Вырвацца хацела з пасткі, каб адразу паляцець. Тут да страказы павук выкаціўся. Тоўсты. Пуза круглае, вялізнае. Бачыць павук, што не муха папалася. Спужаўся ды як дасць лататы. Назад у сваё сховішча. Толькі яго і бачылі. Збаяўся, каб самога не з’елі. Паводле В. Гарбука. Вызначце тып тэксту: апісанне, апавяданне, разважанне. Пісьмова абгрунтуйце свой выбар. Якая галоўная думка тэксту? Які загаловак можна падабраць да яго? Запішыце. Як пачынаецца тэкст? Зачытайце канцоўку тэксту. Як вы разумееце выраз “даць лататы”? Які сказ у тэксце мае тое ж значэнне, што і “хутка знікнуць”? Падкрэсліце ў першым сказе члены сказа. Знайдзіце ў тэксце сказ, які мае такую ж будову. 10
2. У тэксце “заблудзіўся” пачатак. Пастаўце яго на месца. Прачытайце. Напалоханы дзядзька — Антось! — раптам пачуўся гучны голас. З крамы выйшаў… дзед Яўген. Ён убачыў, што ўнук учапіўся за чужога дзядзьку, які быў у такіх жа белых штанах. Пайшоў дзед Яўген з унукам Антосем у краму. Трэба сказаць, што ў дзеда былі прыгожыя белыя штаны. Яны рабілі яго стройным і маладым. Вось з-за гэтых штаноў адбылася прыгода. — Антось! — яшчэ гучней крыкнуў дзед. Унук крутануўся ва ўсе бакі. — Антось, ты куды?! — на ўсю моц крыкнуў дзядуля. Антось азірнуўся, падняў брыль, убачыў сваю памылку і куляй кінуўся да дзеда. Антось быў у кепцы з доўгім брылём, чакаў дзеда на выхадзе. Бачыць — да яго набліжаюцца белыя штаны. Хлопчык не падняў галаву і схапіў дзядулю за штаны. Дзед чамусьці паскорыў крок. З-за доўгага брыля Антось не бачыў твару дзеда Яўгена і таксама пайшоў хутчэй. Дзед ледзьве не пабег, унук следам. Перапалоханы дзядзька ірвануў у іншы бок. Паводле К. Травеня. Брыль — казырок кепкі. Што стала прычынай незвычайнага здарэння, апісанага ў тэксце? Як вы разумееце сэнс выразаў “крыкнуў на ўсю моц”, “куляй кінуўся”, “ірвануў у іншы бок”? Для чаго ўжывае іх аўтар? Ці можна было б назваць тэкст “Белыя штаны”? Абгрунтуйце сваю думку. Выпішыце словы, якія абазначаюць дзеянне і адказваюць на пытанне што зрабіў? 3. У тэксце “згубілася” асноўная частка. Паспрабуйце прыдумаць яе ў адпаведнасці з пачаткам і заканчэннем. Запішыце. Была цёплая вясна. Міхась вырашыў прайсціся да рэчкі. Сярод пажухлай мінулагодняй травы і чароту ён пачуў піск. Прыгледзеўся. Дзіва дзіўнае! На купіне ляжаў маленькі камячок карычневага колеру з белаватым хвосцікам. На лапках — востранькія кіпцюры. Хто гэта? Як звярок тут апынуўся? Дзе мама? Міхась асцярожна паклаў яго ў кішэню і прынёс дадому. … 11
Ласкавы звярок, якога назвалі Рыжык, аказаўся лісянём. Калі Рыжык прабягаў міма куратніка, куры пужаліся, кудахталі. А ліс нібы разумеў, што чапаць гаспадарскіх курэй нельга. Паводле У. Шулякоўскага. Якая галоўная думка тэксту? Які загаловак можна падабраць да яго? Запішыце. Чаму аўтар не мог распазнаць звярка? Чаго куры пужаліся Рыжыка? Як вы думаеце, што можа быць з Рыжыкам далей? Выпішыце словы, якія абазначаюць прыметы прадмета і адказваюць на пытанні які? якая? якое? якія? 4. Прачытайце. Дапішыце заканчэнне тэксту ў адпаведнасці з галоўнай думкай і пачаткам. Бойка сарок з варонамі На канадскім клёне сям’я сарок змайстравала гняздо. Па‹ра белабокіх птушак з доўгімі вузкімі хвастамі некалькі дзён запар насіла ў дзюбах танюсенькія галінкі. Яны старанна ўладкоўвалі іх у разгалінаванне на дрэве, куды потым былі адкладзены два яйкі. І тут з’явіліся дзве шэра-чорныя вароны. Яны вырашылі адабраць яйкі і гняздо ў гаспадароў. Вялізныя птушкі кіпцюрамі рвалі ў гаспадароў пер’е. Моцнымі дзюбамі наносілі балючыя ўдары. Але сарокі аказаліся не з пужлівых. Яны абаранялі жытло і будучых дзетак, якія павінны былі вылупіцца з яек. Усчаўся гвалт, які пачулі дзве сарокі, што праляталі міма. Дзве пары сарок аб’ядналіся ў адну каманду. Паводле У. Шулякоўскага. Якая галоўная думка тэксту? Якія з прапанаваных беларускіх прыказак ці прымавак найлепш падышлі б да гэтага тэксту? Смеласць гарады бярэ. Не такі страшны чорт, як яго малююць. Хто сяброў мае, той бяды не баіцца. Дружныя вароны гусака з’ядаюць. Што агульнага маюць выдзеленыя словы? Якім правілам тлумачыцца іх напісанне? 5. Прачытайце. Мішэнь Хітрую навуку палявання кожны спасцігае па-свойму. А ў кацянят школа такая: спачатку мішэнню ўласны хвост служыць. Гнуткі, вёрткі, 12
няўлоўны, — як ні старайся лапкамі ўхапіць ці зубамі зашчоўкнуць — ён усё адно вылузнецца, выскачыць на волю. Так і круціцца вакол хваста кацяня, вучыцца спрыту і паляўнічай кемлівасці. I мішэнь заўсёды пры ім — свая, уласная. А потым пачынаюць кацяняты адзін у другога хвасты цікаваць. Тут ужо заданне куды больш складанае: хвост жа не свой, а чужы — не падставіш і не схопіш па ўласным жаданні. А нашыя кацяняты перайшлі ўжо ў наступны клас. Гулялі “ўцёмную”. Сядзелі па розныя бакі не надта шчыльнага дашчанага плота і па чарзе прасоўвалі лапкі ў дзюрачку. Адзін аднаго не бачаць, а дзе і калі вытыркнецца лапка, трэба скеміць і тут жа імгненна схапіць яе. Так, пэўна, і мышку ля нары пільнаваць трэба. У гэты самы момант праходзіў ля плота сам певень Боцман. Бачыць, штось ці высунулася ў дзірачку і гэтак звабліва туды-сюды пакручваецца. Размахнуўся певень — і хап! — дзюбкаю. А адтуль, з-за плота, як закрычыць, як запішчыць, — ніколі б не падумаў, што гэта кацяня! А побач ужо і кошка апынулася, і таксама з прарэзлівым лямантам. Толькі цяпер здагадаўся певень, што ён у дзюбцы трымае. Адпусціў лапку. А ў кошкі давялося прабачэння прасіць: маўляў, непаразуменне выйшла. Думаў: вусень які кашлаты сунецца, курам спажыва будзе. Паводле В. Зуёнка. Вызначце тып тэксту. Падзяліце тэкст на 3 часткі: пачатак, працяг дзеяння, канцоўка. Вызначце галоўную думку кожнай з іх. Падкрэсліце сказ, у якім гаворыцца пра тое, для чаго кацяняты гуляюць са сваім хвастом. Запішыце ўласны загаловак да тэксту. Дапішыце працяг тэксту пра тое, як кошка адпомсціла пеўню за крыўду. 6. Разгледзьце схему і, абапіраючыся на яе, раскажыце пра будову тэксту-апавядання. пачатак падзеі разгортванне падзеі заканчэнне падзеі 13
Будова тэксту-апісання 1. Прачытайце. Трашчыць галлё. З шумам і фырканнем прадзіраецца з непраходнага гушчару нешта вялікае і дужае. Гэта зубр. Зубр увесь аброс густой кучаравай шэрс..ю каштанавага колеру. Вялікая г..л..ва з ч..рнай б..р..дой. Шырокія мускулістыя гру..і. Высокі карак з г..рбом. Ногі то..стыя і к..роткія. Пярэдняя частка тул..ва цяжкая і масіўная. Хвост кароткі і то..сты. Зубр — цар Белавежскай пушчы. Паводле В. Вольскага. Якая галоўная думка тэксту? Як можна назваць тэкст? Вызначце тып тэксту. Зачытайце асноўную частку тэксту. Пра што яна? Выпішыце тую частку тэксту, дзе даецца апісанне знешнасці зубра. Устаўце прапушчаныя літары. 2. Прачытайце. Добра ў лузе ў час палудны! Лёгка там дыхнуць! Хмаркі белыя марудна За лясы плывуць. Ветрык краскі чуць калыша, Травы шалясцяць,
Луг зялёны жыццём дыша — Конікі трашчаць. Спевам-гоманам і звонам Поўніцца ўвесь луг. І дрыжыць на ім, зялёным, Жыватворны дух. Я. Колас.
Пра што расказваецца ў вершы? У якой паслядоўнасці апіс ваецца летні луг? Падбярыце да прапанаваных слоў адпаведныя словы з верша, якія абазначаюць дзеянне. Хмаркі …, ветрык …, травы …, луг …, конікі … . Апішыце летні луг, выкарыстоўваючы словы з тэксту. 3. Прачытайце. Хлопчыкі мараць пра палёт у космас, быць камандзірамі касмічных караблёў. А кожны касмічны палёт — гэта праца цяжкая, упартая, адказная. З касмічнай вышыні добра бачна, што Зямля круглая. І выглядае яна блакітнай. А неба не блакітнае, а чорнае. Зоркі на ім яркія, буйныя. Здаецца, вісяць яны так нізка над галавой, што можна лёгка 14
да іх дакрануцца. Сонца незвычайна вялізнае, вельмі зыркае ды белае. Калі час ідзе на захад, яно робіцца чырвоным і сплюшчваецца ў палоску. Паводле П. Клімука. Вызначце тып тэксту. Якая частка ў ім асноўная? Якім адным правілам можна растлумачыць напісанне выдзеленых літар? Пісьмова перакажыце тую частку тэксту, дзе апісваецца касмічная прастора. Зямля …, неба …, зоркі …, сонца … . 4. Прачытайце. Восень — гэта вечар года Яшчэ нядаўна ўсё шапа..ела, шарга..ела, жаў..ела, свя..ілася лагоднае бабіна лета. Былі сонечныя раніцы і ..іхія вечары. Дзень за днём пагода мянялася на горшае. Паводле Я. Сіпакова. Чаму тэкст мае такую назву? Якая галоўная думка тэксту? Пра што павінна расказвацца далей? Якую літару неабходна ўставіць у словах? Закончыце тэкст апісаннем надвор’я ў познюю восень у адпаведнасці з загалоўкам і галоўнай думкай. Наступіла позняя восень. 5. Прачытайце. У пушчы мне давялося ўбачыць з невялікай адлегласці аленя. Пасля доўгіх блуканняў па лесе я сядзеў пад старым высокім грабам. Вакол панавала цішыня. Раптам недалёка ад мяне хруснула галлё. Я ўзняў галаву. Перад маімі вачыма мільганула на фоне зялёнага лісця нешта вялікае, жывое, чырванавата-бурага колеру. Перада мной быў алень. Ён нібы вырас з-пад зямлі на невялікай лугавінцы недалёка ад мяне. Ён стаяў нерухома. … цела на тонкіх нагах нібы скамянела. … галава, упрыгожаная … рагамі, была крыху прыўзнята, вушы … . Толькі … ноздры злёгку варушыліся, уцягваючы паветра. Паводле В. Вольскага. Як можна назваць тэкст і чаму? Растлумачце сэнс выразу “нібы вырас з-пад зямлі”. Зачытайце ўступную частку тэксту. Знайдзіце ў тэксце апісанне. 15
Апошні абзац запішыце, устаўляючы для апісання аленя патрэбныя па змесце словы. Словы для даведкі: гордая, дужае і стройнае, насцярожаны, раскідзістымі, шырокія. 6. Разгледзьце схему і, абапіраючыся на яе, раскажыце пра будову тэксту-апісання. агульнае ўражанне апісанне прымет уласныя адносіны
Будова тэксту-разважання 1. Прачытайце. Для чаго кветкі? Любяць людзі кветкі не за тое, што маюць якую-небудзь карысць ад іх. Дзеля чаго разводзіць чалавек у сваіх садах бэз, язмін, ружы? Дзеля чаго збіраюць дзеці кветкі па лугах? Кветкі ж не ядуць. Дык якая ж з іх карысць? Паводле Л. Гарэцкай. Чаму так называецца тэкст? Якія кветкі вам найбольш падабаюцца? Назавіце лугавыя і садовыя кветкі. Спачатку вусна, а потым пісьмова адкажыце на пытанні з тэксту. 2. Прачытайце. Наставіўшы белыя ветразі крылаў, планіруюць буслы. Іх многія і многія тысячы — хто лічыў? На вільчыках сялянскіх хат, на дрэвах, на калонах старых разбураных палацаў, на слупах. Гнёзды паўсюль. Да пэўнай ступені бусел — сімвал Беларусі. Вось так і планіруюць, планіруюць буслы. А мне пад іхні палёт асабліва добра думаецца пра Беларусь, нашу з вамі Радзіму… У. Караткевіч. Чаму аўтар лічыць бусла сімвалам Беларусі? Якія яшчэ сімвалы Беларусі вы можаце назваць? Пра што хоча разважаць аўтар? 16
Паспрабуйце паразважаць пра Радзіму, прытрымліваючыся плана. 1) З чаго для мяне пачынаецца Радзіма? 2) Што значыць любіць сваю Радзіму? 3) Кім я мару стаць, каб прыносіць карысць сваёй Радзіме? 3. Прачытайце. Дуб і чароціна Была вясна. Ціхі вечар. Месячык плыў у небе, свяціліся зоркі. Спакойна кацілася рака і блішчала на месяцы. На беразе стаялі тоўстыя, старыя дубы. У самым беразе, у вадзе, шарасцеў чарот. Каля самага берага, воддаль ад другіх дубоў, рос самы тоўсты, самы магучы дуб. Завяла чароціна з дубам гутарку. — Скажы мне, дубе, — пачала чароціна, — чаму ты не гнешся прад бураю і бура цябе не можа здалець? Часта, стоячы тут, бачыла я, як самыя сярдзітыя буры ўпіраліся ў цябе, як у каменную сцяну. А я вось стаю тут ды гнуся, як жабрак. Маленькая птушачка сядзе на мяне, я не вытрымліваю і гнуся да самае вады. Дык скажы ж мне, дубе, адкуль твая сіла? Скажы мне, чаму я такая слабая? I кажа ёй дуб: — Ты баішся жыцця, таму ты і слабая. Ты выбіраеш мяккі грунт, каб лёгка было бараздзіць зямлю сваім карэннем. Усім ты хочаш унаровіць і змалку прывыкла ты гнуцца. А калі хто гнецца, тым ён паказвае сваю слабасць і поўную непавагу да сябе. А хто не паважае сябе, таго і другія не паважаюць, папіхаюць ім, як хочуць. Ты прывыкла да лёгкага жыцця і ўсю надзею ўскладаеш на другіх. А хто не спадзяецца на сябе, той бывае слабы. А я змалку спадзяваўся толькі на свае сілы і на сілы зямлі і сонца. Змалку навучыўся сам памагаць сабе. Нікому я не гнуўся. Лепей зламацца зусім, чым гнуцца ўсякай сіле. Мы, дубы, так і робім: або ломімся, або выжываем. Затое, як хто з нас захавае сваё жыццё, тады нікога не баімся. Праўда, і мяне можа зламаць бура і цяпер: няма на свеце такое сілы, над каторай не было б большае сілы. Я. Колас. Пра што вялі размову дуб і чароціна? Знайдзіце і прачытайце разважанні дуба. З чым вы можаце пагадзіцца, а з чым — не? Якую думку хацеў данесці аўтар? Знайдзіце словы, якія выказваюць галоўную думку разважання. Запішыце іх. Назавіце словы, у якіх не супадаюць вымаўленне і напісанне. Растлумачце. 17
4. Прачытайце. Як стаць самым шчаслівым? Усе людзі на свеце любяць падарункі. Прыемна атрымаць прыгожы букет, карысную рэч, кнігу або торт. Ты тады шчаслівы! Калі не будзеш скнарнічаць і будзеш дзяліцца сваім багаццем, у цябе заўсёды будзе шмат сяброў. Але вось якое ліха — на ўсіх падарункаў у цябе не хопіць. Ды і сяброўства гэта не сапраўднае, калі за грошы ды за падарункі. Трэба такія скарбы мець, каб іх не станавілася менш. Напрыклад, калі ты ўмееш добра стаяць у варотах на футбольным полі. Хіба ад колькасці мячоў, якія ты зловіш, нешта зменіцца? Доктар умее ля чыць розныя хваробы. Хіба ад дапамогі хвораму ён нешта страціць? Спявак дорыць свой голас усёй зале. Сотні людзей збіраюцца, каб паслухаць яго. Хіба ад падоранай людзям песні ў яго знікне голас? Не! Ён стане яшчэ лепшым. Людзі даглядаюць дрэўцы, а потым шмат гадоў збіраюць духмяныя плады. Калі падорыш свету сваю дабрыню, клопат, ён абавязкова адорыць цябе сваімі пладамі. Зрабі шчаслівым іншага чалавека — і станеш шчаслівым сам! Паводле С. Афонькіна. Вызначце тып тэксту. Якія парады дае аўтар, каб адчуць сябе шчаслівым? Як вы лічыце, ці можна з дапамогай падарункаў знайсці сабе сябра? Пісьмова адкажыце на пытанне, вынесенае ў загаловак. 5. Разгледзьце схему і, абапіраючыся на яе, раскажыце пра будову тэксту-разважання. пра што разважаецца разважанне вывад
18
СКАЗ Сказы з аднароднымі членамі 1. Прачытайце. А ці ведаеш ты, дзе жывеш? “Ну, вядома ж, ведаю — дома!” — адкажаш ты. Але што такое дом? Гэта кватэра ці хата, дзе ты спіш, гуляеш, ясі, глядзіш тэлевізар. Там жывуць твае мама, тата, брацікі, сястрычкі. Там у цябе шмат цацак і кніжак. Побач жывуць твае сяб ры: і Валеркі, і Наташкі, і Марынкі, і Сяргейкі. А ўсё гэта разам называецца адным словам — Радзіма. У яе і імя ёсць — Беларусь. Паводле А. Бадака. Паразважайце, што такое для вас Радзіма. Запішыце сказы, у якіх ёсць аднародныя члены. 2. Прачытайце. Ляжаць ля талеркi, вiдэлец i нож. Дзве чыстыя лыжкi ляжаць. — Ну і што ж? Ляжаць — хай ляжаць, iх не буду чапаць. Яны ж не чапаюць мяне i маўчаць. З талеркi ён сёрбае крупнiк — ой-ой! Кавалачак мяса хапае рукой. Ён пальцамі ловіць у шклянцы кампот, Абрусам ён выцер і шчокі, і рот. Відэлец не ўцерпеў: — За цэлы мой век Мне трапіўся першы такі чалавек! Ускочыла лыжка І ну рагатаць: — Хі-хі, ха-ха-ха, Ён дурненькі, відаць! Саскочылі разам яны са стала — Ніякая сіла спыніць не магла. Відэлец, і лыжка, і нож — ля дзвярэй. Збянтэжыўся Саўка: — Чакайце, э-гей!
19
Усе уцякаюць, вяртацца не хочуць. — Хі-хі, ха-ха-ха! — толькі лыжкі рагочуць. Э. Агняцвет. Чаму сталовыя прыборы ўцяклі ад Саўкі? Уявіце сабе, што чакаеце гасцей. Напішыце, як вы будзеце сервіраваць стол. Ужывайце, дзе трэба, сказы з аднароднымі членамі. Правільна афармляйце іх на пісьме. На стол я пастаўлю … 3. Прачытайце. У даўніну падарожнікі або купцы, якім выпадала ехаць праз Беларусь, называлі наш край краінай замкаў ці палацаў. Праз кожныя 40—50 кіламетраў перад іх вачыма паўставалі магутныя каменныя ці цагляныя сцены з вузкімі байніцамі. А бараніцца тады нашым продкам даводзілася часта: і ад крыжакоў, і ад татараў. Адважныя і нязломныя, абаронцы роднага краю верылі ў сваю перамогу і не здаваліся ворагу. Ад сівой мінуўшчыны засталіся рэшткі збудаванняў: руіны замка ў Наваградку, Крэве. Але некаторым больш пашанцавала. Яны і сёння здзіўляюць нас сваёй веліччу і хараством. Нясвіжскі, Мірскі, Косаўскі замкі-палацы адноўленыя. Асобныя чакаюць свайго адраджэння. Паводле У. Ягоўдзіка. Беларусь часам называюць краінай замкаў. Чаму? Назавіце сказы з аднароднымі членамі. Запішыце, як звязаны паміж сабой аднародныя члены? Аднародныя члены звязаны паміж сабой … 4. Прачытайце. Жыць, пажываць ды дабра нажываць, гора не знаць. Назавіце аднародныя члены сказа і вызначце сувязь паміж імі. Якімі часцінамі мовы з’яўляюцца аднародныя члены сказа? 5. Прачытайце. У старым і маладым, у вялікім і малым лесе шмат сцяжынак хто іх пракладае па іх ходзяць рыжыя мурашы, сівыя барсукі, шэрыя ваўкі, чырвоныя лісы, паджарыя дзікі ва ўсіх ёсць свае сцяжынкі нанесці б 20
усе іх на карту атрымалася б густая сетка лясных дарожак вось гэта была б карта. Паводле З. Бяспалага. Падзяліце тэкст на сказы. Запішыце, расстаўляючы патрэбныя знакі прыпынку. Якімі членамі сказа з’яўляюцца аднародныя члены? 6. Прачытайце. Ёсць ягад вялікае мноства, і пералічыць іх няпроста: Суніцы, чарніцы, маліны, Парэчкі, агрэст, журавіны. Трускалкі, каліны, брусніцы, Ажыны, бружмель, касцяніцы…
Кавун у сям’і разнастайнай Асобае месца займае. Бо ягада гэта таксама, У свеце вялікая самая. Ж. Левітан.
Закончыце сказы з дапамогай аднародных членаў. У лесе растуць … . На балоце збіраюць … . Садовымі лічацца … . На агародзе можна вырасціць … . 7. Прачытайце. Сабакі пайшлі ад ваўка. Чалавек прыручыў іх шмат тысяч гадоў таму. Існуе каля 500 парод сабак. Усе яны падзяляюцца на службовых, паляўнічых і дэкаратыўных. Да паляўнічых сабак адносяцца барзыя, гончыя, спаніелі, норныя. Задача барзых — знайсці, дагнаць і злавіць звера. З гончымі палююць на зайца, лісіцу, ваўка. Службовымі пародамі лічацца аўчаркі, тэр’еры, лабрадоры. Службовыя сабакі ахоўваюць дамы, працуюць на мяжы, на мытні. Да дэкаратыўных парод адносяцца пудзель, шпіц, балонка. Гэта сабакі для забавы. Часопіс “Бярозка”. Падкрэсліце аднародныя члены сказа. Растлумачце пастаноўку ці адсутнасць знакаў прыпынку пры іх. Якая парода сабак вам найбольш падабаеццца? Чаму? Раскажыце пра свае паводзіны пры сустрэчы з незнаёмым дваравым сабакам.
21
8. Прачытайце. На вуліцы было вельмі горача. Мікітка скінуў і кашулю, і майку, і штонікі. Застаўся ў адных трусіках і сандалях. — Давайце аблівацца вадою! — прапанаваў Мікітка сябрам. Хлопчыкі зрабілі ў пластыкавых бутэльках дзірачкі. Палівачка гатова! І пачалося! Дзеці бегалі па двары і аблівалі адзін аднаго. Халодная вада струменем біла ў цела. Яна казытала бок, спіну. Часам струмень трапляў у лоб. Тады вада цякла па носе і барадзе. Струмень трапляў то спераду, то ззаду, то з бакоў. Хутка хлопчыкі былі мокрыя з ног да галавы. Яны абліваліся б, мусіць, да вечара. Аднак кожнага паклікалі абедаць. І вясёлая гульня скончылася. Л. Арабей. Падкрэсліце сказы з аднароднымі членамі. Растлумачце пастаноўку знакаў прыпынку пры іх. Якой часцінай мовы яны з’яўляюцца? Другі сказ разбярыце па членах сказа. Раскажыце пра свае любімыя летнія забавы, ужываючы сказы з аднароднымі членамі. 9. Разгледзьце табліцу і, абапіраючыся на яе, раскажыце пра сродкі сувязі ў сказе аднародных членаў і асаблівасці пастаноўкі знакаў прыпынку пры іх. Сродкі сувязі аднародных членаў у сказе Інтанацыя
Злучнікі
Знакі прыпынку пры аднародных членах сказа знак прыпынку перад словамі а, але пры аднародных членах
22
адсутнасць знака прыпынку паміж двума аднароднымі членамі са словам і
СЛОВА Склад слова. Часткі слова 1. Прачытайце словы, абазначце ў іх агульную частку. Маўчаць, маўчун, маўклівы, маўчанка, моўчкі, маўчок. Госць, пагасціць, гасцінец, гасціннасць, гасцёўня. 2. Падбярыце да прапанаваных слоў роднасныя, выдзеліце ў іх агульную частку. Дом, сад, воз. 3. Прачытайце. Падкрэсліце роднасныя словы. Зламаў касы кассё ў касы. Касы, вачамі не касі, касой тупою — не касі! М. Чарняўскі. Пра каго гаворыцца ў вершы? 4. Здагадайцеся, якія роднасныя словы трэба падабраць. Запішыце іх, абазначце агульную частку. Дзеці — інства, вада — іца, рука — нік, сябар — оўка. 5. Прачытайце і знайдзіце, дзе роднасныя словы, а дзе адны і тыя ж словы ў рознай форме. Роднасныя словы падкрэсліце. Поле, палявы, полем, палі, палявод, брат, братні, браты, браток, братам. 6. Вызначце корань. Паслуга, нядзеля, верабей, прымерка, сякера, прыпечак, сукенка. 7. Вызначце ў словах прыстаўкі. Прыколка, абвестка, падгор’е, згустак, прыпынак, падвячорак, нескладуха, пералаз, безліч. 8. Утварыце ад слоў ехаць, даць, несці пры дапамозе прыставак новыя словы. Запішыце спалучэнні гэтых слоў з назоўнікамі. 9. Прачытайце. Абазначце суфіксы ў выдзеленых словах. Шапялявы слімачок заваліўся на бачок. Падламаўшы ножкі, выстаўляе рожкі. М. Пацхішвілі (пераклад А. Грачанікава). 23
10. Запішыце па ўзоры, у каго якія дзеці, абазначце суфіксы. Узор: у кошкі — кацяня. У ваўчыхі — … У ласіхі — … У зубрыхі — … 11. Замяніце словазлучэнні адпаведнымі словамі, вызначце ў іх корань і суфікс. Чалавек, які працуе на будоўлі, — … Чалавек, які скача з парашутам, — … Чалавек, які тушыць пажар,— … Чалавек, які чытае кнігі, — … 12. Утварыце ад прапанаваных слоў новыя з дапамогай суфіксаў -ок-, -ышч-, -ішч-. Як змянілася значэнне слоў? кот — …, … дзік — …, … барсук — …, … крот — …, … 13. Прачытайце. Перакладзіце на беларускую мову. Запішыце. Всё на свете состоит из чего-то. Лес — из деревьев, облака — из водяных капелек. А слова сделаны из своего «строительного материала». Строительные блоки для слов называются морфемами. Их четыре: приставка, корень, суффикс, окончание. Морфемы строят слова дружно. Из чего-то — з нечага, з чагосьці. Облака — воблакі, аблокі. Капелька — кропелька. Строительный материал — будаўнічы матэрыял.
Канчатак 1. Прачытайце. Абазначце ў словах толькі тыя канчаткі, на якія падае націск. Стары, дровы, малы, рэшата, крапіва, слабы. 2. Абазначце ў словах канчаткі. Зерне, прыгода, старонка, гняздо, галлё, вяселле, кашуля, клён, возера, эскімо, аловак.
24
3. Складзіце і запішыце з прапанаваных слоў сказы. Змяняйце, калі трэба, канчаткі. Затокі, бухты, і, шчупак, любіць. Шчупак, у, шырокая, вялікая, галава, пашча, і. Нагадвае, цела, маленькая, тарпеда, яго. Падсцерагае, рыба, шчупак, месца, у, ціхім, яе, і, хапае, нечакана. Часта, хітры, шчупак, і, драпежны, на, трапляе, вуда, сам. 4. Прачытайце.
Кацянят.. умываюцца, Быццам некуды збіраюцца. — Можа да бабул..? Можа да дзядул..? Можа да іх хтосьці Прыйдзе сёння ў госці? І. Зарэцкая. Спішыце, устаўце патрэбныя канчаткі.
5. Прачытайце. Кошку на зямлі чалавек прыручыў адну з першых. Да сямейства кашачых адносяцца рысь, леў, леапард, тыгр, ягуар, пума, снежны барс. Налічваецца да 90 парод кошак. Яны адрозніваюцца будовай цела, колерам і даўжынёй поўсці, формай вушэй і хваста. Кошкі ходзяць толькі на пальчыках. Таму яны так нячутна перамяшчаюцца. А для кацінага палявання гэта вельмі важна! Часопіс “Бярозка”. Абазначце канчатак у выдзеленых словах. Для чаго кату вусы? Для чаго хвост? Ці бачаць каты ноччу? Да якіх крыніц інфармацыі вы звернецеся, каб удакладніць свае адказы?
Аснова 1. Прачытайце.
У чырвоных доўгіх ботах Ходзіць бусел па балотах. Дзюбай доўгаю, як сук, Ловіць жаб ён і гадзюк. Потым кружыць над балотам Ды трашчыць, як з кулямёта. І. Шуцько. Запішыце выдзеленыя словы, абазначце ў іх аснову. Якія параўнанні ўжывае паэт? Для чаго?
25
2. Прачытайце. Свяціла яркае сонейка. Шпачанятка зірнула ўгору і зажмурыла вочы, потым расплюшчыла іх, падышло да краю прыступкі і глянула ўніз. А там яшчэ харашэй: кусты зялёныя, кветкі розныя. Шпачок хацеў ужо вярнуцца, каб расказаць браціку і сястрычкам, што бачыў, ды раптам з-за дома вылецеў тата. Непаслухмянае шпачаня спалохалася, крутнулася і паляцела ўніз. Тата заўважыў бяду з дзіцём і кінуўся на дапамогу. Шпачаня з распушчанымі крыльцамі апусцілася на дарожку. Стары шпак сеў побач і злосна пагразіў: — Што ты натварыў, што ты натварыў?! Шпачаня сядзела і не варушылася, а тата падскокваў побач. Ён то ласкава, то пагрозліва камандаваў сыну, а сам прыціскаўся жывоцікам да асфальтнай дарожкі. Відаць, хацеў, каб сын садзіўся яму на спіну ляцець назад у шпакоўню, а малы баяўся. Раптам паблізу з’явіўся суседаў кот Васька… А. Пальчэўскі. У выдзеленых словах абазначце аснову. Прыдумайце і запішыце працяг апавядання. 3. Прачытайце. Павук — цікавая істота! Самае важнае для яго — павуцінне. У ім павук хаваецца ад непагадзі і ворагаў. Павуцінне служыць яму і лоўчай сеткай, і коканам-калыханкай для маленькіх павучкоў. А яшчэ на павуцінні павучкі падарожнічаюць. Павукі знішчаюць шкодных насякомых, камароў, клапоў, мух. Толькі і ворагаў у іх шмат. Гэта і птушкі, і жабы, і восы. На Беларусі няма ніводнага небяспечнага для чалавека віду павукоў. Яны бяскрыўдныя і дружалюбныя істоты. Часопіс “Бярозка”. Абазначце аснову ў выдзеленых словах. Якой часцінай мовы з’яўляюцца гэтыя словы? Назавіце сказы з аднароднымі членамі. Як гэтыя члены сказа звязаны паміж сабой? Растлумачце знакі прыпынку пры аднародных членах. Дакажыце, што павучкі — “разумныя” істоты. 4. Разгледзьце схемы слоў, раскажыце пра часткі, з якіх яны складаюцца. Да кожнай схемы падбярыце прыклад. 26
НАЗОЎНІК Назоўнік як часціна мовы 1. Прачытайце.
Для нас — пр..роды болей мілай, чым б..ларуская, н..ма. Яна ж усіх нас нарадз..ла душой такою, як сама! То ж у яе натуры — чуласць, Гасці..асць, мяк..асць, дабрыня, Гато..насць даць табе прытулак — ці ты чуж.., ці ты радня. Н. Гілевіч.
Чаму аўтар верша так захапляецца роднай прыродай? Якімі вы ўяўляеце сабе родныя краявіды? Якія чалавечыя якасці аўтар лічыць характэрнымі для беларусаў? Як вы разумееце выраз “гатоўнасць даць табе прытулак — ці ты чужы, ці ты радня”? Якім адным словам можна замяніць гэты выраз? Знайдзіце яго ў вершы. Устаўце патрэбныя літары. Падкрэсліце назоўнікі, вусна пастаўце да іх пытанні. 2. Падбярыце і запішыце супрацьлеглыя па сэнсе назоўнікі. радасць — … смеласць — … холад — … ноч — … 3. Падбярыце да прапанаваных назоўнікаў іншыя, блізкія па значэнні. таварыш — с р, п ь турыст — в к, п к мужнасць — с ь, х ь Словы для даведкі: смеласць, сябар, храбрасць, прыяцель, падарожнік, вандроўнік. 4. Прачытайце. На двар.. стаяў снежань, а зімы ..сё не было. Па небе б..сконца плылі ця..кія цёмныя хмары. Часам з іх ц..рушыў дробны надаедлівы дож.. . Лес выглядаў панура, непрыветна. І вось нарэшце ў паветры белым роем закружыліся сняжынкі. Назаўтра лясное ўрочышча было не пазнаць. Старыя замшэлыя пні нахлабучылі белыя шапкі-вушанкі. Падпудрыліся елкі і сосны. 27
Дарогі і сцежкі ўслаў белы паркаль. У лесе адразу пасвятлела. Стала больш прасторна. Нават неба паднялося вышэй. Паводле І. Сіляўкі. Урочышча — участак, адрозны ад навакольнай мясцовасці. Паркаль — лёгкая баваўняная тканіна з набіўным (адціснутым спецыяльным спосабам) рысункам. Як змяніўся лес за ноч? Якія колеры пераважалі ў лесе да таго, як выпаў снег? Як вы разумееце выразы “падпудрыліся елкі і сосны”, “нахлабучылі шапкі-вушанкі”? З чым і чаму параўноўвае аўтар белае снежнае покрыва? Якім словам можна замяніць назоўнік “паркаль”? Устаўце ў першым абзацы тэксту прапушчаныя літары. Падкрэсліце назоўнікі, якія абазначаюць, пра што гаворыцца ў сказе. Вусна пастаўце ад гэтых назоўнікаў пытанні да даданых членаў сказа. 5. Прачытайце верш. Хто я? Кім ужо не быў я толькі! Сто імён змяніў — не меней: гэта ж я адразу школьнік, сын, унучак, брат, пляменнік. Для Міколкі я — дружбак і таварыш, гэта так.
А пайшоў у гастраном — стаўся я пакупніком, ва ўрача быў пацыентам, у цырульніка — кліентам, у трамваі — пасажырам (быў і зайцам, калі шчыра), злез з трамвая без прыгод — хто цяпер я? Пешаход! С. Пагарэлаўскі.
Пра якія “імёны” расказваецца ў вершы? Якога “зайца” мае на ўвазе паэт? Як бы вы адказалі герою верша на пытанне хто ён? Падкрэсліце адушаўлёныя назоўнікі. Абгрунтуйце сваё меркаванне. 6. Паслухайце. Дзядоўнік У маім двары расце куст дзядоўніку. Яго яшчэ называюць лопухам, калючнікам. Летам, калі дзядоўнік зялёны і цвіце малінавымі кветкамі, да яго не падступішся — уколе. 28
Увосень дзядоўнік робіцца шэрым, непрыгожым. І куды дзяюцца яго сіла і адвага! На ім выраслі і паспелі калючыя шарыкі — дзяды. І цяпер дзядоўнік ужо сам просіць, каб за яго чапляліся. І хто не абміне, таму дзядоўнік свае шэрыя шарыкі-дзяды дорыць. Сам я не раз чапляўся за дзядоўнік, калоўся, выскрабаў калючкі з адзення. Збіраўся нават выкапаць той куст. Навошта яму, нікому не патрэбнаму пустазеллю, расці тут, у двары! Аднойчы ранняй зімой, калі багата наваліла снегу, я выйшаў на двор і ўбачыў, што куст дзядоўніку стаў нейкі рухліва-стракаты, нібыта расцвіў яркімі кветкамі, пераважна чырвонымі. Толькі тыя кветкі былі жывыя, пырхалі і шчабяталі. Гэта шчыглы і снегіры абляпілі куст. Карміліся семачкамі дзядоўніку, вылушчвалі іх з тых калючых шарыкаў. Карміцеся, шчыглы і снегіры! Для птушак цяжкая пара наступіла — доўгая зіма. А мой дзядоўнік няхай вас хоць трохі, ды выручыць. Паводле В. Хомчанкі. Ад чыйго імя вядзецца апавяданне? Што такое дзядоўнік? Як ён выглядае? Дзе звычайна яго можна знайсці? Як вы думаеце, чаму апавядальнік не выкапаў дзядоўнік? Падкрэсліце неадушаўлёныя назоўнікі. Абгрунтуйце сваё меркаванне. 7. Запішыце па 5 назоўнікаў у адпаведнасці з іх значэннем. Пры неабходнасці карыстайцеся слоўнікам. Птушкі, жывёлы, расліны, рэчы, мэбля. Запішыце па тры назоўнікі, якія абазначаюць: з’явы прыроды, поры года, прамежкі часу. 8. Пазнайце па прыметах жывых істот. Запішыце. Абазначце ў дужках род назоўнікаў. Тоўсты, калматы; гарбаты, барадаты; рыжая, рухавая; шэрая, пільная; малое мяўкала; жоўтае, мяккае, плывучае. 9. Прачытайце. Ах, як хораша на сэрцы, дзень пагодлівы такі! Маша зносіла ў вядзерцы з градак моркву, буракі. Прытамілася. Прысела. I адчула, як агонь
неяк лёгенька, нясмела апаліў яе далонь. Суцяшае маці, кажа: Не бяда! Ён пройдзе, боль. Прывыкай да працы, Маша, гэта першы твой мазоль. П. Прануза. 29
Як вы думаеце, чаму ў Машы было “хораша на сэрцы”? Які агонь апаліў далонь дзяўчынкі? Дайце параду Машы: што трэба зрабіць перад працай, каб не набыць мазоль? Абазначце род выдзеленых назоўнікаў. Параўнайце род гэтых назоўнікаў у беларускай і рускай мовах. 10. Прачытайце. Па сцяжынцы тупаў Вожык, нёс сунічак поўны кошык. Замарыўся, успацеў, адпачыць на пень прысеў. Зайчанятак не пужае, а ласкава запрашае:
“Вы частуйцеся, сябры, шмат сунічак у бары!" Паглядзеў на кошык Вожык, бачыць: апусцеў ён, кошык. На палянку, да крынічкі, зноў пайшоў збіраць сунічкі. Л. Глушко. Як вы ацэньваеце ўчынак Вожыка і зайчанят? Знайдзіце назоўнікі. Абазначце іх лік.
11. Прачытайце. Як ідзе пошта А ці задумваліся вы, як даходзіць да нас пошта? Спачатку той, хто напісаў пісьмо, апускае ліст у паштовую скрыню. Прыходзіць паштальён, які збірае канверты са скрыняў і прыносіць у аддзяленне сувязі. Лісты раскладваюць па адрасах. Затым пошта адпраўляецца далей па чыгунцы і самалётам. Тыя лісты і пасылкі, якія паляцяць на самалётах, пакуюць у спецыяльныя мяхі і адвозяць у аэрапорт. Тыя, што павязуць па чыгунцы, адвозяцца ў мяхах на вакзалы. У цягніках існуюць паштовыя вагоны. Такім чынам пошта паступае ў аддзяленні сувязі, куды яны адрасаваліся. А потым перадаецца паштальёну, які разносіць пошту па кватэрах. Цікавае падарожжа? Часопіс “Бярозка”. Перакажыце тэкст пра “падарожжа” пошты. Якая існуе самая хуткая сучасная пошта? Раскажыце, як вашы бацькі карыстаюцца электроннай поштай. Выпішыце 2—3 назоўнікі жаночага, мужчынскага і ніякага роду ў адзіночным ліку, абазначце канчаткі.
30
12. Прачытайце. Слова “валюта” паходзіць ад старажытнага лацінскага слова “valeo”. Яно азначала — “каштую”. Таму грошы, якія маюць свой кошт, называюцца валютай. Якія бываюць грошы? Папяровыя грошы выпускаюць у выглядзе купюры. Бываюць дробныя купюры і буйныя. Капейкі — металічныя грошы, разменная манета. Кішэнныя грошы — твае грошы, якія бацькі выдаюць на асабістыя патрэбы. Напрыклад, купіць у школьным буфеце булачку, сок ці кніжку ў краме. Звычайна ты хаваеш гэтыя грошы ў сваю кішэню. Вось таму яны так называюцца: кішэнныя грошы. Навучыся іх беражліва, з карысцю траціць. Часопіс “Вясёлка”. Што такое валюта? Раскажыце, як выглядаюць беларускія грошы. Ці “слухаюцца” вас кішэнныя грошы? На што вы іх траціце? Падкрэсліце назоўнікі, якія ўжываюцца толькі ў адзіночным і толькі ў множным ліку. 13. Прачытайце. Кожны з вас, відаць, бачыў банкаматы. А можа, і карыстаўся імі. У “Беларусбанку”, напрыклад, са згоды бацькоў можна атрымаць спецыяльную “дзіцячую” плацёжную картку ўжо з шасці гадоў. Банкаматы — маленькія банкі, якія ўстанаўліваюцца ў метро, на вакзалах, у фае будынкаў, дзе шмат людзей. Устаўляеш у банкамат картку, набіраеш свой код і патрэбную суму грошай. Праз лічаныя секунды атрымлівай гатовенькія купюры. Праз банкамат можна аплочваць кватэрную плату, расходы на мабільнік, інтэрнэт, іншыя плацяжы. Часопіс “Вясёлка”. Для чаго стварылі банкамат? Дзе і чаму звычайна ўстанаўліваюць банкаматы? Ці карысталіся вы банкаматам? Распытайце ў бацькоў і раскажыце, як правільна карыстацца банкаматам. Запішыце выдзеленыя назоўнікі, вызначце і абазначце ў дужках іх род і лік. Падкрэсліце назоўнікі, якія ўжываюцца толькі ў адзіночным ліку.
31
Змяненне назоўніка па склонах. Назвы склонаў і пытанні да іх 1. Запоўніце табліцу: праскланяйце назоўнік школа, запішыце назвы склонаў і пытанні да іх. Назва склонаў
Пытанні
Назоўнік у спалучэнні з іншымі словамі
Назоўны
Што?
Наша школа вельмі прыгожая. Каля … растуць кветкі. … ўсягодва гады. Сваю … мы любім. Роднай … нельга не ганарыцца. У … прыемна вучыцца.
2. У склонаў ёсць дапаможныя словы, якімі можна карыстацца для вызначэння склону назоўнікаў: гэта, няма, даю, бачу, ганаруся, думаю. Паспрабуйце выкарыстаць іх, каб вызначыць склон назоўнікаў у наступных прыказках і прымаўках. Якая справа, такая і слава. Вялікага дуба з малым карэннем не бывае. Не мела баба клопату, купіла парася. Каму што, а пеўню — бойка. На вуснах мёд, на сэрцы лёд. Калі да месца ў час размовы ўжываюцца гэтыя прыказкі і прымаўкі? 3. Прачытайце. Добра, калі снег своечасова выпаў, укрыў поле пульхнай пуховай коўдрай. Цёпла будзе пад ёю азімым. Што такое азімыя? Гэта жыта, пшаніца, ячмень, якія высяваюць увосень. Яны зімуюць пад снегам, набіраюцца сілы, а пасля ўжо, улетку, спеюць. Прыгрэе сонейка. Талая вада ў глебу ўсмокчацца. Напоіць удосталь раслінкі. І яны хутка ўгору пацягнуцца. Вядома, пшаніца (...) расце ў полі: доўгія тонкія сцяблінкі, а на іх — каласы, і ў кожным коласе — зерне. Восенню (...) пшаніцу зразаюць машынамі — жнуць. Другой машынай выбіваюць — вымалочваюць з каласоў зерне. Потым зерне (...) пшаніцы вязуць на млын. Там яго расціраюць — мелюць. Атрымліваецца белая мука. З мукі робяць цеста. З цеста — 32
белы хлеб, булкі, пячэнне, абаранкі. Яшчэ (...) з пшаніцы робяць манную крупу. Змелюць зерне (...) пшаніцы не вельмі дробна, а крупачкамі, — вось і гатова манная крупа. Можна кашу варыць. А чорны хлеб з чаго робяць? Чорны хлеб робяць з аржанога зерня, таму ён і называецца аржаным. Л. Кон. Паразважайце, чаму так важна, каб вада ўсмоктвалася ў глебу, а не збягала з палёў вясёлымі раўчукамі? Раскажыце пра тое, як трапляе на стол манка. Да тэксту вучні падабралі два загалоўкі: “Азімыя” і “Пшаніца”. Які загаловак больш падыходзіць і чаму? Замест кропак у дужках запішыце пытанні да назоўніка пшаніца. 4. Прачытайце, ужываючы назоўнік лес у патрэбных склонах. Надышла зіма. Цудоўны выгляд мае ў гэтую пару лес. Зімовы лес апрануў дрэвы ў зімовае ўбранне. Стаіць звонкая цішыня. Здаецца, у (лес) усё застыла ў глыбокім сне. Але ў зімовага (лес) няма сну. Гэта толькі здаецца. У (лес) ўсё проста затаілася ў цішы. Зімоваму (лес) даспадобы слухаць шапаценне галін. Ён назірае, як ціха апускаюцца сняжынкі на зімовы лес. Старанна ухутваюць яго пушыстым покрывам, хаваюць ад лютага марозу. Прыемна любавацца зімовым (лес). Іншым разам надакучыць холад. Захочацца яркіх сонечных промняў і птушынага гоману. А прыйдзе лета, і зноў будзем марыць аб зімовым (лес). Часопіс “Бярозка”. Як апісваецца прыгажосць зімовага лесу? Чаму ўжываецца выраз “звонкая цішыня”? Раскрываючы дужкі, выпішыце з тэксту словазлучэнні назоўніка лес і прыметніка зімовы. Вызначце склон. Выдзеліце канчаткі назоўніка. 5. Прачытайце. З далёкай Поўначы, з краю вечнага снегу і лёду, прыехала Чараўніца. Зачаравала воды нашай мілай зямелькі. Зрабіліся яны камянямі празрыстымі. Зачаравала лясы. Заснулі яны сном глыбокім. 33
Патрэсла шырокімі рукавамі сваёй вопраткі — пакрыліся палі снежным дываном. Вось ляжыць пад нагамі Чараўніцы наш край — белы, ціхі, дрымотны. Рада яна сваёй моцы, усміхаецца. Ад гэтай усмешкі заіскрылася ўсё навокал цэлым морам шматколерных брыльянтаў. І стаіць сярод гэтага мора белі і бляску магутная, грозная, хоць прыгожая, ды бязлітасная госця наша з далёкай Поўначы — Чараўніца-зіма. Паводле З. Верас. Якую пару года пісьменніца малюе, як жывую істоту? Як вы разумееце выраз “мора белі і бляску”? Чаму аўтар называе Чараўніцу грознай, бязлітаснай? Выпішыце з тэксту выдзеленыя назоўнікі. Пастаўце да іх склонавыя пытанні. Вусна падстаўце дапаможнае слова, якое дазваляе правільна вызначыць склон назоўніка. Абазначце літарай склон назоўніка. Н. Р. Узор: воды (чаго?) зямелькі. 6. Прачытайце. Зімовыя пасцелькі Улетку кожны кусцік пусціць пераначаваць. А дзе спяць звяры і птушкі зімой? На вуліцы трашчыць мароз. Халодны вецер працінае наскрозь. Кожны спіць у сваім ложку. Лісічка спіць у сваёй норцы. Яна цёплая і мяккая. Вавёрка заснула ў футравым гняздзе на высокім дрэве. Гэта дзятлік змайстраваў для яе дупло. Мядзведзь ляжыць у бярлозе. Бабёр спіць у хатцы з бярвення. Сцены ён абмазаў глеем. Дах зямлёй прысыпаў. Цёпла яму. Сінічка прыстасавалася на начлег пад кустом. Мароз там не так працінае. Вецер не дастае. Паводле М. Сладкова. Дзе спяць звяры і птушкі? Як вы разумееце сэнс першага сказа? Падкрэсліце назоўнікі ў назоўным склоне. Якім членам сказа яны з’яўляюцца? 7. Прачытайце прыказкі, растлумачце іх сэнс. Праца чалавека корміць, а лянота псуе. Белыя ручкі чужую працу любяць. Навука вочы адкрывае. Навуку за плячыма не носяць. Абазначце склон выдзеленых назоўнікаў. 34
8. Прачытайце. Што прыносіць Новы год? Новы снег і новы лёд. Новы ў полі лыжны след. Новы ў новы цырк білет. Новыя канькі, свісткі.
Новыя канікулы. Новы дождж. І новы гром. Пераезд у новы дом. Новы смачны апельсін... Не злічыць усіх навін! Л. Дайнека.
З якім настроем трэба чытаць гэты верш? За што вы любіце Новы год? Паразважайце, чаму з надыходам Новага года мы пачынаем жыць “па-новаму”? Знайдзіце назоўнікі адзіночнага ліку, ужытыя ў вінавальным склоне. Выпішыце іх разам са словамі, ад якіх яны залежаць. Як адрозніць назоўнікі, што стаяць у назоўным і вінавальным склонах, яны ж маюць аднолькавыя канчаткі? 9. Прачытайце. Шчасце Я маляваць буду усіх па парадку. Вось намалюю я маму спачатку. З ёй і сябе я побач пастаўлю.
Потым я сонейка зверху дабаўлю. Выведу ўдалеч бярозавы шлях, птушак, жывёл размяшчу па баках. М. Дукса.
Як вы думаеце, чаму гэты верш называецца “Шчасце”? Калі вы адчуваеце сябе шчаслівымі? Выпішыце выдзеленыя словы разам з дзеясловамі, ад якіх ставіцца пытанне да гэтых назоўнікаў. Вызначце склон назоўнікаў. Родны і вінавальны склоны маюць адно і тое ж пытанне каго? Як адрозніць назоўнікі роднага і вінавальнага склонаў? 10. Прачытайце і адгадайце загадкі. Ні сцежкі, ні дарожкі, а толькі залатыя рожкі. Без пілы, без сякеры, а масты будуе. З зямлі паднімеш, а далей сваёй рукі не кінеш. Адгадкі: мароз, пяро, месяц. Падкрэсліце назоўнікі ў родным склоне, абазначце канчаткі. 35
11. Прачытайце. Майстар Я збіраўся з пластылін.. птушку вылепіць — пінгвін.. . А зляпіў я чарапах.. . Мама войкнула са страху. — Ну й страшыдла — гэты звер, хоць вачам сваім не вер! Лапы — кошк.., хвост — ільв.., кракадзіл.. — галава, а фігура — бегемот.. ... Зноў бяруся за работ..; Пераробім чарапах.. — хай не будзе маме страху! А. Дзеружынскі. Што хацеў зрабіць хлопчык, а што ў яго атрымалася? Чаму мама спалохалася? Дапішыце канчаткі назоўнікаў. Вызначце іх род і склон. Якое пытанне вы паставілі да выдзеленых слоў? У родным і вінавальным склонах назоўнік адказвае на адно і тое ж пытанне каго? Як вы адрозніваеце родны склон ад вінавальнага? 12. Прачытайце. Весела на рэчцы І траве, і кветцы, І крылатай пташцы, Мошцы і мурашцы. Я. Колас. Як вы думаеце, чаму было ўсім весела на рэчцы? А калі на рэчцы бывае сумна? Выдзеленыя словы маюць адзін і той жа канчатак. Ці значыць гэта, што яны ўжыты ў адным і тым жа склоне? Абгрунтуйце сваё меркаванне. Як адрозніць месны склон ад давальнага?
36
13. Прачытайце. Сусветныя рэкорды біць Лявонка марыць надта. Барцом, плыўцом ён хоча быць, танкістам, касманаўтам. Р. Барадулін. Кім хоча быць Лявонка? Раскажыце пра свае мары. Падкрэсліце назоўнікі ў творным склоне і абазначце канчаткі. 14. Прачытайце. Адкуль пачынаюцца рэкі? Маленькія ручайкі зліваюцца і ўтвараюць рэкі. Рэкі потым упадаюць у моры і акіяны. Поўняць рэкі дажджы, снягі і леднікі, крыніцы і азёры. А зямля, воды якой жывяць раку, называецца басейнам ракі. Самы вялікі басейн у амерыканскай Амазонкі. Самая доўгая рака ў свеце — афрыканскі Ніл. У Беларусі самая вялікая рака Дняпро. А якая рака цячэ ў вашых мясцінах? Часопіс “Вясёлка”. Што новага вы даведаліся з тэксту? Адкажыце на пытанне ў канцы тэксту. Знайдзіце словы, ад якіх залежаць выдзеленыя назоўнікі. Вызначце склон назоўнікаў, ставячы ад іх пытанні.
Скланенне назоўнікаў 1-га скланення. Правапіс склонавых канчаткаў 1. Праскланяйце назоўнік зорка. Запішыце яго ў патрэбным склоне. Н. На ясным вячэрнім небе ўзышла зорка. Р. Раптам хмары заслалі неба, і не стала. Д. Сумна . В. Глянуў на месячык. Т. Ён залюбаваўся . М. А калі яна нечакана згарэла і ўпала, месячык доўга сумаваў аб . 37
2. Прачытайце. Пастаўце выдзеленыя назоўнікі ў месным склоне. Ручай аддзяляе вёску ад лесу. Летам у вёс шматлюдна. Лес вабіць ягадамі, грыбамі. Падыдзеш да ручая па сцеж і спынішся. Як перайсці ручай? Каб напрасткі можна было хадзіць, Саня перакінуў цераз ручай дошку. Атрымалася някепская кладка. Хлопчыку і ў галаву не прыходзіла, што, акрамя людзей, яшчэ нехта кладкай карыстаецца. А як выпаў снег, дык усё і высветлілася. Аднойчы Саня на дош ўбачыў сляды зайца, які нечага ўначы прыходзіў у вёску і па клад ў лес вярнуўся. Другі раз на кладк выразна адбіўся ланцужок ласіных слядоў. прабег туды і назад. Шэрая курапатЧорны тхор двойчы па клад ка ранкам пёркі чысціла і на мяккім снезе крыжыкі сваіх слядоў пакінула. А аднойчы ўначы нават дзік па клад прайшоўся. Асцярожны вяпрук, відаць, тонкага лёду на ручаі забаяўся. Вось так добра атрымалася: рабіў хлопчык кладку для сябе, а ўсе ёю карыстаюцца. Р. Ігнаценка. Аполак — з аднаго боку выпуклая дошка. Для чаго Саня зрабіў кладку? Хто не абмінаў сваёй увагай Санькаву кладку? Як гэта высветлілася? Зачытайце адпаведныя радкі з тэксту. Падбярыце да тэксту загаловак. Падкрэсліце назоўнікі першага скланення. Дапішыце выдзеленыя словы, растлумачце іх правапіс. У першым сказе вызначце галоўныя члены сказа. Да слоў кладка, сцежка, дошка падбярыце праверачныя. Ці ўжываюцца назоўнікі ў месным склоне без прыназоўнікаў? 3. Прачытайце, ставячы назоўнікі, што ў дужках, у патрэбнай форме. Шмат клопатаў у зімы. Трэба падрыхтаваць белую коўдру кожнай (галінка) і кожнай (траўка). Сасне, (бярозка) і (елка) падорыць па пушыстай (шапка) на верхавінкі, цёплыя рукавічкі на галінкі. Укрые яблыньку і сліўку мяккай посцілкай, каб мароз не памарозіў будучы ўраджай. Кожнай (хатка) змайструе зіма іскрысты срэбраны дах. (Рэчка) падорыць бліскучую коўдру з лёду. (Лодка), што стаіць на беразе, салодкія сны і мары аб далёкіх акіянах. Раскажыце пра клопаты зімы, апісаныя ў тэксце. А як вы сустракаеце надыход зімы? 38
Запішыце назоўнікі, што ў дужках, як патрабуе сэнс. Вызначце іх склон, род, выдзеліце канчаткі. 4. Прачытайце. Дарога, рука, нага, шчака, страха, жывот, лодка, кніга, нітка, казка. Запішыце словы ў давальным і месным склонах. Абазначце канчаткі. Растлумачце напісанне. 5. Запоўніце табліцу: напішыце, якія канчаткі маюць прапанаваныя назоўнікі ў адпаведных склонах.
Н.
рака
нара
зямля
бяроза
-а
-а
-я
-а
Р. Д. В. Т. М. 6. Пагуляйце ў перакладчыкаў: падбярыце да рускіх назоўні каў адпаведныя беларускія, вусна складзіце з імі сказы. на ёлке — … на вишне — … на яблоне — … на черёмухе — … 7. Пастаўце прапанаваныя словы ў давальным склоне і запішыце. Марынка — … Наталька — … Таццянка — … Ганулька — … Падбярыце іншыя імёны і запішыце іх у давальным склоне. 8. Пісьмова адкажыце на пытанні. У адказах ужывайце словы самога пытання. Дзе мы купляем лекі? Дзе шыюць вопратку? Дзе можна ўзяць пачытаць кнігу? Дзе жывуць зубры? На якім дрэве растуць яблыкі? Словы для даведкі: фабрыка, бібліятэка, аптэка, пушча, яблыня. 39
9. Прачытайце, ужываючы назоўнікі ў дужках у патрэбнай форме. Раніца. На (цаглінка) ўпаў сонечны промнік. Хутка на яе ўскочыў цвыркунок. Ён быў у зялёнай (манішка) і празрыстай (накідка). Прайшоўся на край цаглінкі і пачаў іграць на скрыпачцы. Гэта ўчулі суседзі. Хутка на (цаглінка) стала цесна. Першыя з’явіліся камарыкі. Аднолькава апранутыя. Тварыкі цвічкамі, на кожнай (ножка) па (туфелька). Потым прыбег жужок. На ім плашч аж блішчыць. Прымасціўся паблізу на (трэсачка). Апошні прыпоўз вусень. Усеўся на (цанглінка) насупраць камарыкаў. Усе сабраліся на канцэрт. А цвыркунок ні на кога не зважаў і іграў на (скрыпачка) сам сабе. Паводле Я. Пархуты. Хто ладзіў канцэрт? Хто сабраўся паслухаць скрыпача? Для каго іграў цвыркунок? У якім сказе гаворыцца пра гэта? Запішыце словы, што ў дужках, разам з прыназоўнікамі, абазначце склон назоўнікаў, падкрэсліце канчатак. Узор: на скрыпачку (В. скл.). 10. Прачытайце і запішыце, дзе што знаходзіцца. Дзе соль? Дзе цукар? Дзе слоік? Дзе дыванок? Дзе акуляры? Словы для даведкі: канапа, сальніца, паліца, цукарніца, падлога. 11. Прачытайце. Чорнае і шэрае Чорнае Чорнае спакойна паціху дрэмле на падлозе. лапай варухнула. Шэрае Шэрае на варце адразу туліцца ў трывозе. хвосцікам махнула. І. Мазнін. Хто каго сцеражэцца ў вершы? Па чым вы здагадаліся?
40
Выпішыце назоўнікі, ужытыя ў форме меснага склону разам з гэтымі ж назоўнікамі ў назоўным склоне. Падкрэсліце апошнюю літару кораня. Як змянілася аснова слова? Узор: парта — на парце. 12. Складзіце са слоў сказы, ужываючы выдзеленыя назоўнікі ў патрэбным склоне. Запішыце. Маленькая, ёсць, Святланка, у, Васілька, сястрычка. Усміхаецца, ляжыць, і, яна. Нешта, але, спадабалася, не, Света, вось. Паказаліся, сястрычка, вочкі, слёзкі, на. Заплакала. Падбег, брацік, каляска, да. Весела, зноў, стала, Света. Васілёк, сястрычка, любіць, і, за, даглядае, ёй. Так, хлопчык, мама, дапамагае. 13. Прачытайце. Запішыце словы ў дужках, ужываючы іх у патрэбнай форме. Папраў каўнерык на (сукенка). Зашпілі гузік на (блузка). Сапсавалася маланка на (куртка). Смешныя малюнкі на (кашуля). Модныя складкі на (спадніца).
Скланенне назоўнікаў 2-га скланення. Правапіс склонавых канчаткаў 1. Прачытайце і запішыце, дзе што знаходзіцца. Дзе рыба? Дзе падушка? Дзе канькі? Дзе сшыткі? Словы для даведкі: халадзільнік, ранец, антрэсоль, ложак. 2. Прачытайце. Пастаўце словы ў дужках у патрэбнай форме. Я ляжу на (ложак). Я працую на (агарод). Я гляджу тэлевізар у сваім (пакой). Я адпачываю ў (парк). Я гуляю ў (двор).
41
3. Прачытайце. Сыплецца мяккі пушысты сняжок. Белаю коўдрай пакрыўся лужок. Лес нерухома стаіць за сялом. Рэчка замоўкла пад тоўстым ільдом. А. Ставер. З якой інтанацыяй трэба чытаць гэты верш? Чаму? Пра якую коўдру гаворыць аўтар? Як яшчэ можна назваць снежнае покрыва? Які настрой выклікаюць у вас гэтыя радкі? Ужывайце для адказу патрэбныя словы з ліку прапанаваных: бадзёры, лагодны, тужлівы, лірычны, ціхі, спакойны, дзівосны, абыякавы, прыўзняты, марозны, шчаслівы, змрочны. Вызначце скланенне назоўнікаў. Складзіце і запішыце з назоўнікамі другога скланення сказы на тэму “Прыйшла зіма”. 4. Пісьмова адкажыце на пытанні. Дзе жывуць дзікія звяры? Дзе выступае клоўн? Дзе плаваюць караблі? Дзе паказваюць спектаклі? Словы для даведкі: цырк, лес, мора, тэатр. 5. Прачытайце, ужываючы назоўнікі ў патрэбнай форме. У траве на ранішнім (сонца) сядзеў маленькі павучок. Нават вельмі маленькі. На (павучок) былі ледзь заўважныя кропачкі. Сядзеў на (бераг) свайго павуцінага возера, куды закінуў сваю павуцінную сець. Ён спадзяваўся на здабычу. У ягоным (возера) мог пабываць хто хочаш. Раптам у (павуцінне) нешта затрымцела. Ды так, што ўся азярына скалыхнулася. Павучок нават спалохаўся. Потым падхапіўся, слізгануў па павуцінцы і аказаўся на (месца) здарэння. Ён убачыў перад сабой (страшыдла) ў некалькі разоў большае за сябе. Гэта быў конік. Па (конік) было відаць, што ён быў стары і слабы. Выпадкова аказаўся ў павучыным (возера). Павучок пастаяў, здаля паназіраў у (куточак) і паціху слізгануў назад. Вырашыў пачакаць, пакуль павуцінка сама зробіць сваю справу. Паводле В. Зуёнка. Па чым можна было меркаваць, што павучок быў вельмі маленькі? Што аўтар называе павуціным возерам? Як вы думае42
це, чаму? Хто трапіў у павучыную сець? Як вы разумееце сэнс апошняга сказа? Чаму павучок так паводзіў сябе? Выпішыце назоўнікі, што ў дужках, у патрэбнай форме разам з выдзеленымі словамі, падкрэсліце канчаткі. 6. Прачытайце. Запішыце адказы на пытанні, выкарыстоўваючы прапанаваныя словы. Маме падарылі вазон з кветкамі. Дзе мы яго паставім? Мы купілі прыгожы дыван. Дзе яго месца ў кватэры? Мы набылі новы тэлевізар. Дзе мы яго размесцім? Сцёпка зрабіў лавачку для лецішча. Дзе мы яе паставім? Тата прынёс з магазіна прыгожую люстру. Дзе мы яе павесім? Словы для даведкі: падлога, столік, столь, куточак, садочак. 7. Прачытайце, падумайце і запішыце правільныя выказванні. Кісель не зварыш без яек. Сырнікі пякуць з мукі. Каб гарбата была салодкая, трэба дадаць лімон. Каб сок быў халодным, можна дадаць у яго вады. Словы для даведкі: цукар, лёд, крухмал, твораг. 8. Прачытайце. Мой сябра З ім я ў працы, адпачынк.., з ім лятаю ў ракеце. на ўрок.., перапынк.. . Чаго сам не адгадаю, З ім я ў пол.., з ім я ў школе, у яго я запытаю. з ім не сумна мне ніколі. З ім я гутарку вяду, З ім вандрую я па свец.., з ім нідзе не прападу. Хто ж ён гэтакі, скажы? Нам яго ты пакажы. Нездагадлівы ты, Мішка.. . Сябра мой, вось бачыш — кніжка. А. Русак. Пра каго расказвае герой верша? Як завуць яго сябра? Што робіць герой верша разам з сябрам? Чаму ён ніколі з ім не сумуе? На якія пытанні дапамагае вам адказаць кніжка? Дапішыце канчаткі назоўнікаў. Абазначце над назоўнікамі іх склон. 43
9. Прачытайце. Чалавек будуе дом, каб у ім жыць. Зімой жыллё хавае нас ад холад.., ад мароз.. . Летам жыллё хавае нас ад сонц.., спёкі. Каб пабудаваць нават маленькі домік, трэба шмат розных матэ рыялаў. Не абыдзешся без цэглы, дрэва, жалеза, цэмент.., пяск.., гліны, шкл.. . Што значыць для чалавека дом? З чаго пабудаваны ваш дом? Дапішыце канчаткі. Растлумачце правапіс. 10. Прачытайце. Раздо..е ў лузе, эх, раздо..е! А колькі смеху і сваво..я, І жартаў, плюскату, штурха..я Над гэтым Нёманам у купа..е! Я. Колас. Перакажыце верш сваімі словамі. Як аўтар перадае сваё захапленне летнім лугам? Вызначце скланенне назоўнікаў. Устаўце прапушчаныя літары, растлумачце іх правапіс.
Скланенне назоўнікаў 3-га скланення. Правапіс склонавых канчаткаў 1. Прачытайце. Чалавек павінен працаваць. Без працы няма жыцця. Працавітасць адметная рыса беларусаў. Але чалавек павінен і адпачываць. “Папрацуй і патанцуй”, — кажуць разумныя людзі. Калі працаваць без адпачынку, хутка страцім сілы. Стомленасць уплывае на настрой. Мы будзем нецікавыя і нудныя. Адпачынак дае бадзёрасць, весялосць. А радасць і бадзёрасць даюць нам зноў сілу працавітасці. Часопіс “Бярозка”. Чаму трэба працаваць і адпачываць? Падкрэсліце назоўнікі трэцяга скланення, вызначце іх склон.
44
2. Прачытайце. Залатыя стужкі На бярозцы мілай. Хутка, хутка птушкі Паляцяць у вырай.
А пакуль што — просінь Між аблокаў белых. Маладая восень Толькі прыляцела. В. Жуковіч.
Чаму паэт называе восень маладой? Што гэта за пара? Назавіце назоўнікі трэцяга скланення, складзіце з імі сказы і запішыце. 3. Прачытайце, ставячы назоўнікі ў патрэбным склоне. Устаўце прапушчаныя літары. Падзяліцца радасц.., вяртацца ноч.., любавацца гус.., есці з сол.., хавацца за печ.., закрыць далон.. . 4. Пагуляйце ў перакладчыкаў: запішыце прапанаваныя выразы па-беларуску. Дорожить вещью, за далью даль, с серой мышью, телефонной связью, испорчен молью, покрыт медью. 5. Прачытайце. Запішыце адказы, ужываючы назоўнікі трэцяга скланення. Якая краіна мяжуе з Расіяй, Польшчай, Латвіяй, Украінай і Літвой? Якая пара дарамі багата? Адкуль дзьме сіверны вецер? Пра што кажуць, быццам яна гарады бярэ? Што вочы закрывае і спаць укладвае? Пра што гавораць, што яна не радасць? Словы для даведкі: старасць, Беларусь, поўнач, восень, ноч, смеласць. 6. Закончыце сказы, ужываючы назоўнікі трэцяга скланення. Каб быць смелым, трэба выхоўваць у сабе . Сяброў цэняць за . У спорце галоўным з’яўляецца . Доктар павінен мець . Словы для даведкі: чуласць, храбрасць, справядлівасць, вернасць, шчырасць. 7. Складзіце і запішыце сказы, ужываючы прапанаваныя назоўнікі ў творным склоне. Радасць, весялосць, прыгажосць, свежасць. 45
8. Прачытайце. Устаўце прапушчаныя назоўнікі трэцяга скланення, як патрабуе сэнс. Чысціня і радуе чалавека. Прыемна глядзець на чалавека, калі ён чыста апрануты. Прыемна быць у хаце, дзе чыстая падлога, чыстая мэбля, чыстыя вокны. Прыемна прыязджаць ў горад, дзе чыста на вакзале, не насмечана, не набруджана. напаўняе душу, калі ідзеш па вуліцы, дзе тратуары чыстыя, а людзі ўсміхаюцца. Ва ўсіх на твары, а ў паводзінах , . Прыемна, калі чуеш не , а . Прыемна, калі людзі праяўляюць адзін да аднаго , . Словы для даведкі: прыязнасць, ветлівасць, тактоўнасць, далікатнасць, грубасць, цярпімасць, паважлівасць, радасць.
Скланенне назоўнікаў множнага ліку. Правапіс склонавых канчаткаў 1. Прачытайце. Хто жыве ў траве Лежабоку-слімака Хто жыве, хто жыве ў высокай траве? не адрозніш ад лістка. Пчолка шэпча з канюшынай: Там і мошкі, і жучкі, “Даць нектару мне павінна”. матылькі і павучкі. Непаседа страказа — А хто скача, нібы коннік? то наперад, то назад — Рэкардсмен па скоках — кружыцца, як верталёт. конік. Чый каптанік у гарошкі, Не патрэбен ёй пілот. ёсць і крылцы, ёсць і ножкі, Асцярожна: у траве вельмі шмат хто жыве. і прыгожая галоўка? Гэта божая кароўка. Н. Галіноўская. Хто жыве ў траве? Раскажыце, каго вы бачылі ў траве. З чым параўноўвае Н. Галіноўская страказу, коніка? Падкрэсліце назоўнікі множнага ліку, абазначце канчаткі. 2. Прачытайце. Косця расказваў пра Афрыку. Ён гаварыў так маляўніча і пераканальна, нібы вандраваў па Афрыцы сам. Яша слухаў. Хлопчыку здавалася, што ён бачыў на ўласныя вочы трапічныя пальмы, на якіх віселі арэхі, кожны велічынёй з галаву. Па афрыканскіх гушчарах блукалі тыгры і львы. У водах блакітнага Ніла плавалі ненажэрныя кракадзілы. Але Яша крочыў за Косцем па Афрыцы і не адчуваў 46
ніякага страху. Побач былі хлопцы, белагаловы Косця. Перад імі, дружнымі і з’яднанымі, адступала ўсё... Свет раскрываў перад прыціхлымі хлопцамі свае бясконцыя дары і цуды. І было незабыўна хораша ад адчування багацця жыц ця. Ад таго, што не ўсё яшчэ адкрыта і знойдзена на зямлі. Што хлопчыкі маглі яшчэ быць і магеланамі, і калумбамі. У небе блішчалі зоркі. Гарэў агонь. Звінелі званкамі коні. І тут ля агню разгараліся і плылі ў неабсяжную далячынь хлапечыя мары... Паводле І. Навуменкі. Дзе, на вашу думку, магла адбывацца гутарка паміж хлопчыкамі? Хто расказваў хлопчыкам пра Афрыку? Як вы думаеце, сам Косця быў у Афрыцы? Якія радкі сведчаць пра тое, што Яшу спадабаўся расказ Косціка? Ці можна назваць Косціка выдатным апавядальнікам? Чаму вы так вырашылі? Падкрэсліце ў тэксце 5—7 назоўнікаў множнага ліку, вызначце іх склон. 3. Прачытайце, ужываючы назоўнікі ў патрэбнай форме. Дзіўнае гэта наша надвор’е. Аднаго дня амаль цёпла, а на другі дзень можа быць ужо зіма. Можа не ўсе памятаем, як у снежні мінулага года снег за адзін дзень і ноч услаў тоўстым покрывам зямлю. А мароз убяліў (ствол), (сук) і (галінка) дрэў скарыначкаю лёду. Для (дзіця) дзень гэты быў днём радасці і забавы. Яны маглі пагуляць у (снежка), пайсці з (канькі) на коўзанку. Я. Піноўскі. Ці былі вы хоць раз сведкамі такога пераўтварэння? Раскажыце, як гэта было. Запішыце тры апошнія сказы. Падкрэсліце назоўнікі множнага ліку. Абазначце канчаткі. 4. Прачытайце. Міма шыльд.., міма крам.., Міма ровар.. без рам.., Міма лавак, міма клумб.., Міма тэатральных тумб.., Міма рынку, міма парку,
Паўз машыну-іншамарку, Міма кветак у вазон.., Па сцяжынк.., па газон.. Крочу да фантана, дзе Буду плёскацца ў вадзе! А. Хадановіч.
Як паэт перадае імкненне хутчэй дабрацца да фантана? Дапішыце канчаткі назоўнікаў. 47
5. Гульня “Адзін ці чатыры”, працягніце кожны сказ. Адзін яблык — чатыры … Адзін хлопчык — чатыры … Адзін карабок — чатыры … Адзін кошык — чатыры … 7. Прачытайце. Дзіўны сон Бачыў сёння дзіўны сон: Гэта на маім маршруце Барсік-кот на парашуце. мне купілі парасон. Я раскрыў яго. О цуд! — — Не хвалюйся, мой каток, парасон, як парашут, зробім мы адзін віток над зямлёй мяне ўзняў. вакол роднае зямлі. Хмаркі белыя плылі. Чую побач: “Мяў-курняў!” Ноччу нам свяцілі зоры. Рэкі бачылі і моры, горы, стэпы і тайгу... Барсік стаў мне на нагу. Перарваўся дзіўны сон. Знік мой цуда-парасон. Н. Галіноўская. Які сон прысніўся герою верша? Куды ён выправіўся ў падарожжа? Каго ён сустрэў на сваім маршруце? Што ўбачыў хлопчык падчас вандроўкі? Ці можна з радкоў верша здагадацца, як далёка паляцеў хлопчык на сваім парасоне? Пацвердзіце радкамі з тэксту. Падкрэсліце назоўнікі адзіночнага і множнага ліку. Зверху абазначце лік назоўнікаў (адз. л., мн. л.). 6. Прачытайце. Калі не было халадзільнікаў Як нашы продкі захоўвалі прадукты, калі яшчэ не было такога прывычнага для нас прадмета інтэр’ера кухні, як халадзільнік? Яйкі захоўвалі ў солі, пілаванні, саломе або пяску. Іх таксама кансервавалі, заліваючы вапнавым растворам або змазваючы шкарлупіну кожнага яйка тлушчам. Пры захоўванні яйкі ўкладвалі вострым канцом уніз. Масла выдатна захоўвалася, калі яго прамывалі ў салёнай вадзе і шчыльна набівалі ў гаршчок. Затым у глыбокую талерку або тазік налівалі халодную ваду і ставілі туды гаршчок дагары дном. Ваду часта мянялі. 48
Мяса залівалі сыраквашай або сыроваткай. Летам яго перакладвалі лістамі крапівы або хрэну. Н. Філіповіч. Вапна — белае рэчыва, якое атрымліваецца шляхам абпальвання асобага каменя. Як захоўвалі прадукты нашы продкі? Якое прыстасаванне ёсць у людзей зараз для захавання прадуктаў? Знайдзіце ў тэксце назоўнікі, якія маюць толькі форму адзіночнага ліку. Назавіце назоўнікі, якія маюць толькі форму множнага ліку. 8. Прачытайце. Зіма Надышлі марозы, Рэчкі закавалі, Белыя бярозы Шэранем убралі.
Апусціў галіны І стаіць журботна, Зрэдку верхавіны Зашумяць маркотна.
Пад пялёнкай белай Травы і лісточкі. Рэчка анямела, Змоўклі ручаёчкі.
Замялі дарогі Ветрыкі снягамі. Лес, як дзед убогі З доўгімі вусамі,
Мяккая пярына Вочы адбірае, Белая раўніна — Ні канца, ні краю.
Амярцвелі лозы, Чуць галлём хістаюць, А ў палях марозы Ды вятры гуляюць. Я. Колас.
Шэрань — іней, намаразь. Журба — пачуццё смутку, туга. Маркоціцца — сумаваць, журыцца, тужыць. Як змянілася прырода з надыходам зімы? Растлумачце сэнс выразаў: “рэчка анямела”, “мяккая пярына вочы адбірае”, “амярцвелі лозы”? Апішыце зімовы пейзаж, выкарыстоўваючы патрэбныя словазлучэнні з верша і прапанаваныя словы: заінелы, драбнюткі, чароўны, уборы, іскрысты, ледзяны, белыя пацеркі, дзівосны, зіхатлівы, зімовае футра, празрыстыя сукенкі. Знайдзіце ў вершы назоўнікі. Якую ролю яны выконваюць у тэксце? Вусна растлумачце правапіс выдзеленых слоў. Выпішыце з тэксту назоўнікі множнага ліку, выдзеліце канчаткі. Падумайце, ці можна вызначыць іх род. 49
Адрозненне націску назоўнікаў у беларускай і рускай мовах 1. Прачытайце. Веснавое сонца Росы падбірае. Вылецела ў поле Пчолка залатая. Ёй за шчырай працай Весела на полі: Луг прыбраны ў кветкі, І наўкол раздолле.
Зрання да змяркання Пчолка залатая Лётае па кветках Ды мядок збірае. Шмат сабрала пчолка Мёду з розных кветак, — Дома ім накорміць Родных пчолак-дзетак. Я. Журба.
Як вы думаеце, чаму паэт называе пчолку залатой? Якімі яшчэ словамі ён выражае пяшчотныя адносіны да пчолкі? Абазначце націск у выдзеленых словах. Параўнайце націск у гэтых словах у рускай і беларускай мовах, зрабіце выснову. 2. Прачытайце словы, абазначце націск, складзіце з імі сказы і запішыце. Крапіва, сліна, фартух, імя, мезенец, ракушка, рубель, рэмень аер, рэшата. 3. Прачытайце. Выпішыце ў адзін слупок словы, націск у якіх у рускай і беларускай мовах супадае, у другі — калі не супадае. Дачка, сталяр, вароты, каршун, тварог, камбайнер, цяжар, асака, вольха, маладосць, морква, зерне, дровы, момант, посуд. 4. Пастаўце назоўнікі ў вінавальным склоне, запішыце. Параўнайце вымаўленне гэтых слоў у беларускай і рускай мовах. Што вы можаце сказаць пра націск у іх? Нага, рука, барада, галава, шчака, спіна. 5. Пагуляйце ў перакладчыкаў: запішыце рускі і беларускі варыянты, абазначце ў абодвух варыянтах націск. Узор: выбраться из лесу — выбрацца з лесу. Выбежать из дому, идти по лесу, говорить без толку, пройти за день, выучить за год, схватиться за голову, плыть по морю, водить за нос, поехать по воду. 50
ПРЫМЕТНІК Змяненне прыметнікаў па родах, ліках і склонах 1. Прачытайце спалучэнні слоў. Вызначце род назоўнікаў. Зялёная таполя, прыгожы капялюш, ласкавае цяля, вялікі сабака, маленькае дзіця, моцны боль, шырокая канапа, стройнае жарабя, высокая жырафа. Чаму трэба быць уважлівым пры вызначэнні роду назоўнікаў у гэтых спалучэннях слоў? Абазначце канчаткі слоў той часціны мовы, якая дапамагла вызначыць род назоўнікаў. 2. Прачытайце прыказкі. Пазнаёмцеся са словамі для даведкі. Сфармулюйце заданне да практыкавання і выканайце яго. З (Р. с.) грому малы дождж бывае. (Р. с.) дня зімовым тыднем не заменіш. Словы для даведкі: вялікі, летні. 3. Прачытайце прыказкі. Пазнаёмцеся са словамі для даведкі. Сфармулюйце заданне да практыкавання і выканайце яго. З … іскры бывае … пажар. … дуба з … карэннем не бывае. Словы для даведкі: вялікі, вялікага, малым, малой. 4. Прачытайце словы. Якой часцінай мовы яны з’яўляюцца? Зафарбуйце патрэбны кружок. Вызначце род, лік, склон гэтых слоў. ?
назоўнік
ву‹сны ?
прыметнік
?
назоўнік
касы‹ ?
назоўнік
?
прыметнік
руды‹ ?
прыметнік
51
5. Абазначце націск у выдзеленых словах. Укажыце, якой часцінай мовы з’яўляюцца ў спалучэннях гэтыя словы. ( ) ( ) а) руды сабака; шмат жалезнай руды; ( ) ( ) б) чырвоныя вусны; вусны адказ; ( ) ( ) в) касы‹ зрэз; стаіць каля ка‹сы. 6. Падбярыце да кожнага назоўніка прыметнік у дужках, калі гэта магчыма. Вызначце яго лік і род. Расліны (травяныя — травяністыя); клімат (шкодны — шкодніцкі); кіёск (аптэкарскі — аптэчны); галінка (верасовая — вераснёвая); шкло (ветранае — ветравое); акула (зубная — зубчастая). 7. Дапоўніце сказы прыметнікамі, якія падыходзяць па сэнсе. Падарожнікі адпачывалі каля дуба. Сяргейка ўспомніў прыгоду, якая адбылася з ім пад Новы год. (Стары, даўнішні.) Матуля высушыла адзенне. Аленка любіць хадзіць раніцай па лузе. (Мокры, росны.) З возера дзьмуў ветрык. Цёплая вясна змяніла зіму. (Марозны, свежы.) Вызначце лік, род і склон гэтых прыметнікаў у сказах. 8. У працах вучняў сустрэліся памылкі. Вызначце, па якой прычыне яны ўзніклі. Дайце параду кожнаму вучню, каб у наступны раз такая памылка не паўтарылася. Зробленыя памылкі сінія чарніла белай крупы доўгая цень моцная боль прыгожая подпіс вялікая сабака 52
Прычына, па якой магла Што трэба зрабіць, каб быць зроблена памылка папярэдзіць памылку
9. Дапоўніце ўстойлівыя спалучэнні слоў з левага слупка патрэбнымі прыметнікамі. Злучыце выразы з іх значэннем у правым слупку. у чалавека дасціпнага, з’едлівага ў размове язык у чалавека балбатлівага, схільнага гаварыць лішняе, у таго, хто не язык ўмее захоўваць тайну месца істотны недахоп у чым-небудзь вельмі ўмелы і здольны ў сваёй справе чалавек
рукі прымаць за рабіць
манету вочы
успрымаць зусім сур’ёзна, як праўду вельмі здзіўляцца, штосьці нечаканае
убачыўшы
Словы для даведкі: востры, слабы, доўгі, залаты, вялікі, чысты. 10. Прачытайце спалучэнні слоў. Падкрэсліце прыметнікі, якія ўжыты ў пераносным значэнні. Прыгожая пяшчотная музыка, адзінокая яркая зорка, дружная ранняя вясна, залатое бярозавае лісце, сонечны добры настрой, вясеннее светлае свята. Складзіце з любым спалучэннем слоў два сказы. У першым выкарыстайце спалучэнне слоў у форме назоўнага склону, у другім — у форме вінавальнага. 11. Прачытайце. Укажыце, што аб’ядноўвае назоўнікі ў слупках. Далучыце прыметнік да назоўнікаў. Запішыце спалучэнні слоў, дапісваючы патрэбныя канчаткі прыметнікаў. вялік..
паша выган поле
жытнёв..
поле палетак ніва
Чаму прыметнікі вялікі, жытнёвы маюць розныя канчаткі ў гэтых спалучэннях слоў? Вызначце род і лік прыметнікаў. 53
12. Размяркуйце словы на дзве групы. Дзіва, дзіця, дзівосы, малыш, цуд, малеча, праява. Укажыце прымету, паводле якой былі згрупаваны словы. Да слоў якой групы можна далучыць прыметнік вясёлы? Да слоў якой групы можна далучыць прыметнік навагодні? Запішыце спалучэнні назоўнікаў з прыметнікамі. Вызначце род і лік прыметнікаў. 13. У Мікіты дома на паліцы стаяць чатыры слоўнікі: арфаграфічны, беларуска-рускі, руска-беларускі, тлумачальны. Падкажыце хлопчыку, які слоўнік дапаможа ў апісаных сітуацыях. Запішыце адпаведныя назвы слоўнікаў. а) Мікіта піша сачыненне. Ён хоча выкарыстаць слова пясчаны, але забыў, як яно пішацца. Да якога слоўніка яму трэба звярнуцца? б) Мікіта чытаў апавяданне і сустрэў у ім выразы будні дзень, працоўныя будні. Ён не зусім зразумеў значэнне выразаў, паколькі дакладна не ведаў, што абазначаюць выдзеленыя словы. Да якога слоўніка яму трэба звярнуцца? Падкрэсліце выраз, у якім выдзеленае слова з’яўляецца прыметнікам. в) У дамашнім практыкаванні Мікіце трэба было перакласці спалучэннні слоў з рускай мовы на беларускую мову. Хлопчык не ведаў як перакласці спалучэнні благое дело, плохой поступок. Да якога слоўніка яму трэба звярнуцца? Перакладзіце гэтыя спалучэнні на беларускую мову і запішыце. Пры неабходнасці карыстайцеся слоўнікам. Вызначце род і лік прыметнікаў. г) Маленькая сястрычка Мікіты толькі пачала вывучаць беларускую мову. Яна пачула выраз пакаёвая расліна і не зразумела яго. “Перакладзі,” — папрасіла яна брата. Мікітка адразу пераклаў слова расліна, але не змог перакласці слова пакаёвая. Да якога слоўніка яму трэба звярнуцца? Перакладзіце гэта спалучэнне на рускую мову і запішыце. Пры неабходнасці карыстайцеся слоўнікам. Вызначце род і лік прыметнікаў у рускім і беларускім спалучэннях слоў. Чаму адрозніваецца род прыметнікаў?
54
Скланенне прыметнікаў мужчынскага і ніякага роду 1. Вам трэба дапісаць патрэбны канчатак прыметніка ў сказах. Дзеці і настаўніца спыніліся каля стар дуба. На стар дубе было гняздо бусла. Вызначце паслядоўнасць сваіх дзеянняў. Расстаўце лічбы ад 1 да 5 ў пустыя квадраты. Вызначаю род, лік, склон гэтага назоўніка. Устанаўліваю адпаведнасць паміж канчаткам пытання і канчаткам прыметніка. Знаходжу назоўнік, з якім звязаны прыметнік. Дапісваю патрэбны канчатак прыметніка. Стаўлю пытанне ад назоўніка да прыметніка. Абазначце род, лік, склон прыметнікаў, дапішыце канчаткі. 2. Вам трэба запоўніць табліцу наступнымі спалучэннямі слоў: цёпл.. сукенка, цёпл.. малако; вялік.. плошча, вялік.. дрэва; сін.. мора, сін.. кветка; апошн.. праца, апошн.. заданне
жаночы род
ніякі род
Вызначце паслядоўнасць сваіх дзеянняў. Расстаўце лічбы ад 1 да 4 у пустыя квадраты. Вызначаю род, лік, склон назоўніка, з якім звязаны прыметнік. Устанаўліваю адпаведнасць паміж канчаткам пытання і канчаткам прыметніка. Дапісваю патрэбны канчатак прыметніка. Стаўлю пытанне ад назоўніка да прыметніка. Запоўніце табліцу прапанаванымі спалучэннямі слоў, дапіс ваючы канчаткі прыметнікаў. 3. Настаўніца папрасіла вучня вызначыць склон прыметнікаў у выдзеленых спалучэннях слоў. Праверце, ці правільна вучань выканаў заданне. 1) На беразе возера стаяў старажытны (Н. с.) замак. На канікулах мы наведалі старажытны (Н. с.) замак. 2) За каровай ішло малое цяля (Н. с.). Аленка ўбачыла на лузе малое цяля (Н. с.). 55
3) Бацькі часта водзяць Андрэйку ў гарадскі парк (В. с.). За плошчай знаходзіцца гарадскі парк (В. с.). 4) За горадам раскінулася прыгожае возера (В. с.). Летам часта ходзім на прыгожае возера (В. с.). Калі знойдзеце памылкі, выправіце іх. Што дапамагло вам адрозніць формы назоўнага і вінавальнага склону назоўнікаў і прыметнікаў у выдзеленых спалучэннях слоў? 4. Настаўніца папрасіла вучняў прачытаць некалькі радоў слоў і вызначыць, як словы кожнага рада звязаны паміж сабой. Потым яна прапанавала дапоўніць кожны рад слоў сваімі прыкладамі. Праверце, ці правільна вучаніца выканала заданне. а) Глыбокі — мелкі, добры — дрэнны, высокі — нізкі, белы — чарната. б) Белы, белага, беламу, беленькім. в) Беленькі, маленькі, вузенькі, добранькі. Калі знойдзеце недакладнасці, запішыце, у чым яны заключаюцца, і выпраўце іх. 5. Выберыце правільнае сцверджанне і запішыце ход сваіх разважанняў. У спалучэннях слоў добр.. настрою і добр.. надвор’ю прыметнік мае розныя канчаткі, таму што … мае аднолькавыя канчаткі, таму што …
Скланенне прыметнікаў жаночага роду 1. Вучням прапанавалі выпісаць сказы, у якіх выдзеленыя прыметнікі ўжыты ў форме творнага склону. Ранняю вясною ў лесе з’явіліся пралескі. Аленка любіць раннюю вясну. Падарожнікі перабраліся цераз шырокую раку. Дзеці любаваліся шырокаю ракою. У нядзелю ўнукі зноў убачаць любімую бабулю. Дзеці пойдуць у парк з любімаю бабуляю.
56
Ваня: Спачатку я выдзеліў канчаткі прыметнікаў. Потым выпісаў сказы, у якіх прыметнікі маюць канчаткі -аю, -яю. Аня: Я спачатку знайшла назоўнік, да якога адносіцца прыметнік ранняю ў першым сказе. Потым вызначыла склон назоўніка вясною (Т. с.). Паколькі прыметнік мае тую ж форму склону, што і назоўнік, я выпісала першы сказ. Потым я знайшла назоўнік, да якога адносіцца прыметнік раннюю ў другім сказе. Потым вызначыла склон назоўніка вясну (В. с.). Паколькі прыменік мае тую ж форму склону, што і назоўнік, я не выпісвала другі сказ. Аналагічную працу я правяла з астатнімі сказамі. Запішыце, чый спосаб працы здаецца вам больш рацыянальным. Патлумачце, чаму так лічыце. 2. У працах вучняў сустрэліся памылкі. Вызначце, па якой прычыне, яны ўзніклі. Дайце параду кожнаму вучню, каб у наступны раз такая памылка не паўтарылася. Зробленыя памылкі
Прычына, па якой Што трэба зрабіць, магла быць зроблена каб папярэдзіць памылка памылку
Схіл небакраю га рыць вячэрнюю зарой. Круглы месяц асвяціў чорнаю зямлю. Каля дома расло вялікая дрэва. 3. Выберыце правільнае сцверджанне і запішыце ход сваіх разважанняў. У спалучэннях слоў сін.. кветку і сін.. кветкаю прыметнік мае розныя канчаткі, таму што … мае аднолькавыя канчаткі, таму што …
57
Скланенне прыметнікаў множнага ліку 1. Вучням прапанавалі запоўніць табліцу наступнымі спалучэннямі слоў: высокім дама‹м, высокім домам, высокімі дамамі; цёплым ве‹чарам, цёплым вечара‹м, цёплымі вечарамі; драўляным сталом, драўляным сталам, драўлянымі сталамі; блакітным азёрам, блакітным возерам, блакітнымі азёрамі. Спалучэнні слоў з прыметнікамі ў форме адз. лік, Т. с. мн. лік, Д. с. мн. лік, Т. с.
Прачытайце, як выконвалі заданне дзеці: Таня: Я спачатку выпісала спалучэнні слоў, у якіх прыметнікі маюць канчаткі -ымі, імі ў трэці слупок. Сярод астаніх спалучэнняў слоў я знайшла тыя, у якіх назоўнік ужыты ў форме адзіночнага ліку, і выпісала іх у першы слупок. Астатнія спалучэнні слоў я запісала ў другі слупок. Васіль: Спачатку я вызначыў лік і склон назоўніка ў першым спалучэнні слоў. Паколькі прыменік мае тую ж форму ліку і склону, што і назоўнік, я запісаў гэтае спалучэнне ў другі слупок. Аналагічную працу я правёў з астанімі спалучэннямі слоў і размеркаваў іх па адпаведных слупках. Скажыце, чый спосаб працы здаецца вам больш рацыянальным. Патлумачце, чаму так лічыце. Запоўніце табліцу прапанаванымі спалучэннямі слоў. 2. Выберыце правільнае сцверджанне і запішыце ход сваіх разважанняў. У спалучэннях слоў вялік.. тралейбусаў і ў вялік.. тралейбусах прыметнік мае розныя канчаткі, таму што … мае аднолькавыя канчаткі, таму што …
58
ЗАЙМЕННІК Займеннік як часціна мовы 1. Прачытайце тэкст. Пазнаёмцеся са словамі для даведкі. Сфармулюйце заданне да практыкавання і выканайце яго. Дзеці сумавалі. чакалі тату з паездкі. збіралася накарміць тату і сыноў бульМама гатавала вячэру. бай з мясам. прывёз дзецям маленькае шчаТата прыехаў позна вечарам. ня. было жвавае і цікаўнае. Дзеці былі вельмі рады чатырохногаму сябру. Словы для даведкі: яна, ён, яны, яно. 2. Прачытайце верш. Вызначце, якія з выдзеленых слоў з’яўляюцца займеннікамі. Падкрэсліце займеннікі. Хор Спачатку ў залу белую ўступае цішыня, і мы — адно ўжо цэлае — і ты, і ён, і я.
Тут пераклічка чуецца і салаўёў, і дрэў. І нам мацней сябруецца: мы — хор, мы — дружны спеў. Э. Агняцвет.
Займеннікі 1-й, 2-й, 3-й асобы адзіночнага і множнага ліку 1. Размяркуйце словы на тры групы. Укажыце прымету, па якой былі згрупаваны словы. Я, ты, вы, ён, яна, мы, яно, яны.
займеннікі
займеннікі
займеннікі
Прапануйце спосаб размеркавання гэтых слоў на дзве групы.
займеннікі
займеннікі 59
2. Замест якога назоўніка ў кожнай групе прыказак ўжыты выдзеленыя займеннікі? Назавіце прыказкі. Чаму так гавораць? 1) Яна нікога не крыўдзіць. Яна чалавека трымае і ўзбагачае, а гультайства псуе. Дзе шчырая яна, там густа, а дзе лянота, там пуста. 2) Ён — найлепшае багацце. Ён не кулеш, у галаву не ўвальеш. Які ён — такая і гаворка. 3) Ласкавае яно — што дзень ясны. Рана загоіцца, а злое яно ніколі. Добрае яно не забываецца. Вусна дапоўніце прыказкі патрэбнымі назоўнікамі.
Скланенне займеннікаў 1-й асобы 1. Размяркуйце словы на дзве групы. Я, мне, мы, мяне, нам, нас мной, намі, мною. Укажыце прымету, па якой былі згрупаваны словы. 2. Настаўніца папрасіла вучня вызначыць склон выдзеленых займеннікаў. Праверце, ці правільна вучань выканаў заданне. 1) Сябры сустрэлі мяне (Р. с.) каля дома. Мяне (Р. с.) доўга не было ў горадзе. Мяне (В. с.) парадавала сяброўка. Мяне (В. с.) не было на вуліцы раніцай. 2) Бацькі падрыхтавалі для нас (В. с.) навагоднія падарункі. Бабуля даўно чакала нас (В. с.) у госці. Да нас (Р. с.) у госці прыйшоў паэт. Нас (Р. с.). парадавала гэтая паездка. Калі знойдзеце памылкі, выпраўце іх. Што дапамагло вам адрозніць формы роднага і вінавальнага склонаў асабовых займеннікаў з папярэдняга практыкавання?
Скланенне займеннікаў 2-й асобы 1. Размяркуйце словы на дзве групы. Ты, вы, цябе, вас, вамі, табе, табой, вам, табою. 2. У працах вучняў сустрэліся памылкі. Вызначце, па якой прычыне яны ўзніклі. Дайце параду кожнаму вучню, каб у наступны раз такая памылка не паўтарылася. 60
Зробленыя памылкі
Прычына, па якой Што трэба зрабіць, магла быць зроблена каб папярэдзіць памылка памылку
Тата купіў цябе ціка вую кнігу. Алёшка чакае табе на дзень нараджэння. 3. Прачытайце два запрашэнні, якія дзеці напісалі настаўніцы музыкі і маме. Паважаная Таццяна Пятроўна! на наша выступленне. Канцэрт адбудзецца Запрашаем 17 сакавіка а дзясятай гадзіне. Чакаем у актавай зале. Бу дзем вельмі рады . Алеся і Вераніка Пятровы. Дарагая матуля! Запрашаю на свята 8 Сакавіка. Мерапрыемства адбудзецца ў актавай зале нашай школы 7 сакавіка а дванаццатай гадзіне. Вельмі-вельмі чакаю. Твой Андрэйка. Вызначце, у якім запрашэнні прапушчаны розныя формы займенніка вы, а ў якім — ты? Дапоўніце запрашэнні патрэбнымі формамі займеннікаў.
Скланенне займеннікаў 3-й асобы 1. Знайдзіце ў кожным радзе слоў лішняе і закрэсліце яго. Запішыце, што аб’ядноўвае астатнія словы ў кожным радзе. 1) Яна, яе, ёй, ёю, яно. 2) Яго, яна яму, ён, ім. 3) Іх, вы, ім, яны, імі. 2. Выберыце правільнае сцверджанне і запішыце ход сваіх разважанняў. Сказы Вецер падхапіў асенняе лісце і закруціў ў паветры. Вучні сустрэлі настаўніка і запыталіся ў пра вынікі спаборніцтваў. Трэба дапоўніць аднолькавай формай займенніка, таму што … рознымі формамі займенніка, таму што … 61
ДЗЕЯСЛОЎ Змяненне дзеясловаў па часах і ліках 1. Знайдзіце ў кожным радзе слоў лішняе і закрэсліце яго. Запішыце, што аб’ядноўвае астанія словы ў кожным радзе. 1) Чытаў, пісаў, малюю, гаварыў, лічыў. 2) Смяецца, бегае, слухае, пойдзе, заўважае. 3) Заспявае, прачытае, прыйдзе, памые, паліў. 2. Да кожнага выдзеленага назоўніка падбярыце дзеяслоў у дужках. Падкрэсліце патрэбны дзеяслоў, вызначце яго час і лік. Мама (адзявае, надзявае) сына. Машына (буксуе, буксіруе) на месцы. Юля (адзене, надзене) паліто. Маляры (пабялелі, пабялілі) сцены. Каваль (акаваў, падкаваў) каня. Хутка (выгляне, выглядзіць) сонейка.
Змяненне дзеясловаў прошлага часу па родах. Суфіксы дзеясловаў прошлага часу 1. Прачытаце сказы. Вызначце час і род дзеясловаў, абазначце іх канчаткі. а) Спала дзіця. Спала дзяўчынка. б) Зелянела бяроза. Зелянела поле. в) Ззяла соейка. Ззяла зорка. г) Скакала кацяня. Скакала кошка. д) Шумела вада. Шумела мора. Чаму трэба быць уважлівым пры вызначэнні роду гэтых дзея словаў? Запішыце, словы якой часціны мовы дапамаглі вызначыць род дзеясловаў. 2. У працах вучняў сустрэліся памылкі. Вызначце, па якой прычыне, яны ўзніклі. Дайце параду кожнаму вучню, каб у наступны раз такая памылка не паўтарылася. Зробленыя памылкі Чарніла высахлі. Крупа разбухла. Цень лягла на зямлю. Боль скавала руку. 62
Прычына, па якой Што трэба зрабіць, магла быць зроблена каб папярэдзіць памылка памылку
Зробленыя памылкі
Прычына, па якой Што трэба зрабіць, магла быць зроблена каб папярэдзіць памылка памылку
Подпіс настаўніцы стаяла ў дзённіку. Сабака хутка бегла. 3. Вучням прапанавалі запоўніць табліцу наступнымі сказамі: Хлопчык думаў. Дзяўчынка думала. Дзіця думала. Надышла вясна. Надышло лета. Надышоў вечар. Пісьмо прыйшло. Цягнік прыйшоў. Бабуля прыйшла. Птушаня пішчала. Мышка пішчала. Чайнік пішчаў. Сказы з дзеясловамі ў форме прошлага часу, адзіночнага ліку ж. р.
н. р.
м. р.
Прачытайце, як выконвалі заданне дзеці. Таня: Я спачатку выпісала ў трэці слупок сказы, у якіх дзеясловы маюць суфікс прошлага часу -ў. Сярод астаніх сказаў я знайшла тыя, у якіх назоўнік ужыты ў форме жаночага роду, і выпісала іх у першы слупок. Астатнія спалучэнні слоў я запісала ў другі слупок. Васіль: Спачатку я вызначыў род назоўніка ў першым сказе. Паколькі дзеяслоў мае тую ж форму роду, што і назоўнік, з якім ён спалучаецца, я запісаў гэтае спалучэнне ў трэці слупок. Аналагічна я працаваў з астанімі сказамі і размеркаваў іх па адпаведных слупках. Чый спосаб працы здаецца вам больш рацыянальным. Чаму вы так лічыце?
Неазначальная форма дзеяслова. Правапіс дзеясловаў на -ся, -цца 1. Абазначце націск у дзеясловах. Падкрэсліце тыя дзеясловы, якія ўжыты ў неазначальнай форме. 1) Паўлік купіць алоўкі ў магазіне. Мама абяцала купіць сыну канструктар. 2) Бабуля тушыць бульбу з мясам. Мама збіраецца тушыць гародніну. 3) Людзі стаяць і маўчаць ля абеліска. Аленцы падабаецца стаяць і маўчаць ля возера. 63
2. Дапоўніце сказы дзеясловамі, якія падыходзяць па сэнсе. 1) Таццянка пачала … посуд. Верачка любіць … ў ванне. (Мыць, мыцца.) 2) Дзядуля пачаў … чаравікі. Маленькі Петрык любіць … сам. (Абувацца, абуваць.) 3) Бабуля сабралася … пыл з мэблі. Пасля купання трэба … на‹суха. (Выцірацца, выціраць.) Падкрэсліце тыя дзеясловы, якія ўжыты ў неазначальнай форме. 3. Замяніце кожнае ўстойлівае спалучэнне блізкім па сэнсе дзея словам з правага слупка. Запішыце адпаведныя дзеясловы, раскрываючы дужкі. збіць з толку — …
стамі(ц/цц)а
збіцца з ног — …
(с/з)блытаць
кляваць носам — …
др(а/э)маць
пакаціцца са смеху — … ператварыцца ў слых — … трымаць язык за зубамі — …
засмяя(ц/цц)а ма(у/ў)чаць прыслуха(ц/цц)а
У якой форме ўжыты дзеясловы ў практыкаванні?
Змяненне дзеясловаў цяперашняга і будучага часу па асобах і ліках (спражэнне) 1. Прачытайце. Здагадайцеся, якое заданне трэба сфармуляваць да практыкавання. Выканайце гэтае заданне. Я (што раблю?) чытаю кнігу. Ты (што рабіш?) кнігу. Ён (што робіць?) кнігу. Мы (што робім?) кнігу. Вы (што робіце?) кнігу. Яны (што робяць?) кнігу. Вызначце асобу і лік дзеяслова ў сказах. 64
2. Настаўніца папрасіла вучня праспрагаць дзеяслоў пісаць. Праверце, ці правільна вучань выканаў заданне. Я пішу. Мы пішым. Ты пішаш. Вы пішыце. Ён піша. Яны пішуць.
Калі знойдзеце памылкі, выправіце іх. 3. Настаўніца папрасіла вучняў прачытаць некалькі радоў слоў і вызначыць, як словы кожнага рада звязаны паміж сабой. Потым яна прапанавала дапоўніць кожны рад слоў сваімі прыкладамі. Праверце, ці правільна вучаніца выканала заданне. а) Ісці — ідуць, везці — вязуць, несці — нясуць, класці — кладуць. б) Ходзяць, носяць, возяць, лічыць. в) Лічу, лічыш, лíчыць, лічым, лічыце, лічаць. Калі знойдзеце недакладнасці, скажыце, у чым яны заключаюцца, і выпраўце іх.
І і ІІ спражэнне дзеясловаў. Утварэнне формы 1-й асобы адзіночнага ліку дзеясловаў 1. Вам трэба вызначыць спражэнне наступных дзеясловаў: Вязу, плыву, пачытаю, лічу, пакручу, сяджу, ляплю, буджу, нашу‹, пяю. 2. Вызначце паслядоўнасць сваіх дзеянняў. Расстаўце лічбы ад 1 да 2 у пустыя квадраты. Калі дзеяслоў мае канчатак -уць або -юць, ён адносіцца да І спражэння. Калі дзеяслоў мае канчатак -аць або -яць — да ІІ спражэння. Спалучаю дзеяслоў з займеннікам яны і ўтвараю форму 3-й асобы множнага ліку. Зверху над дзеясловамі ўкажыце іх спражэнне. 3. Прачытайце. Сфармулюйце заданне да практыкавання. Выканайце гэта заданне. Я (любіць) свайго сабачку Рэкса. Раніцай я ўстаю і (ісці) да яго. Рэкс радасна бяжыць мне насустрач. Кожны дзень я (гуляць) з ім у парку. Рэкс бегае па сцежках, гуляе з мячом. Я (глядзець) на яго і радуюся. Вызначце час, асобу і лік дзеясловаў. 65
Утварэнне формы 1-й асобы множнага ліку дзеясловаў I і II спражэння 1. Размяркуйце словы на дзве групы. Ідзём, кормім, выбіраем, ходзім, рэжам, носім, бяром, крычым, маўчым, слухаем. Назавіце прымету, па якой былі згрупаваны словы. 2. Дапішыце патрэбныя канчаткі дзеясловаў у сказах. Мы леп з пластыліну розных жывёл. Мы слуха тлумачэнне настаўніцы і паўтара за ёй. Вызначце паслядоўнасць сваіх дзеянняў. Расстаўце лічбы ад 1 да 5 у квадраты. Стаўлю пытанне ад займенніка да дзеяслова. Утвараю форму 3-й асобы множнага ліку дзеяслова. Выбіраю і дапісваю асабовы канчатак дзеяслова (I спр. — -ем, -ам не пад націскам, II спр. — -ім, -ым). Па канчатку 3-й асобы множнага ліку вызначаю тып спражэння дзеяслова. Вызначаю асобу, лік дзеяслова. Дапішыце патрэбныя канчаткі дзеясловаў. Укажыце зверху над дзеясловамі іх асобу і лік.
Утварэнне формы 2-й асобы адзіночнага ліку дзеясловаў I і II спражэння 1. Знайдзіце ў кожным радзе слоў лішняе і закрэсліце яго. Запішыце, што аб’ядноўвае астанія словы ў кожным радзе. 1) Чытаеш, пішаш, бярэш, гаворыш, рэжаш. 2) Возіш, носіш, крочыш, бачыш, бегаеш. 3) Заспяваеш, замаўчыш, зачыніш, захочаш, загавораць. 2. Прачытайце. Сфармулюйце заданне да практыкавання і выканайце яго.
66
З песні слова … .
(не)закапаць
Праўду … .
(не)выкінуць
Кашы маслам … .
(не)сапсаваць
Салаўя песнямі … .
(не)накарміць
Утварэнне формы 2-й асобы множнага ліку дзеясловаў I і II спражэння 1. Настаўніца папрасіла вучняў прачытаць некалькі радоў слоў і зразумець, як словы кожнага рада звязаны паміж сабой. Потым яна прапанавала дапоўніць кожны рад слоў сваімі прыкладамі. Праверце, ці правільна вучань выканаў заданне. а) Робіце, лечыце, возіце, смажыце, збіраеце. б) Ведзяце‹, бераце‹, кі‹даеце, ходзіце. в) Косіце, прывозіце, корміце, зачы‹ніце, ва‹жыце. г) Несяце‹, везяце‹, ведзяце‹, ідзяце‹, бераце. Калі знойдзеце недакладнасці, скажыце, у чым яны заключаюцца. Выпраўце недакладнасці. 2. У працах вучняў сустрэліся памылкі. Вызначце, па якой прычыне, яны ўзніклі. Дайце параду кожнаму вучню, каб у наступны раз такая памылка не паўтарылася. Зробленыя памылкі
Прычына, па якой Што трэба зрабіць, магла быць зроблена каб папярэдзіць памылка памылку
Вы бачаце возера? Каго вы клічыце да сябе? Чаму вы так цяжка дыхаяце? Куды вы зараз пойдзяце?
Утварэнне формы 3-й асобы адзіночнага ліку дзеясловаў I і II спражэння 1. Размяркуйце словы на дзве групы. Лечыць, лятае, замаўчыць, змажа, набярэ, загаворыць, нясе, натрасе, ходзіць, сядзіць. Укажыце прымету, паводле якой былі згрупаваны словы. Прапануйце яшчэ адзін спосаб групоўкі гэтых слоў.
67
2. Прачытайце. Адзначце тыя сказы, у якіх выдзеленыя дзеясловы ўжыты ў форме 3-й асобы адзіночнага ліку. Чалавек крочыць па дарозе. Прыемна крочыць па дарозе летнім ранкам. Вароны крычаць у парку. Не трэба крычаць у класе. Сёння Сяргейка выпусціць вавёрку ў лес. Дзядуля сабраўся выпусціць зайчаня з клеткі. 3. Расстаўце націскі ў словах так, каб утварылася форма 3-й асобы адзіночнага ліку дзеясловаў. Зачыніць паліць лічыць, пусціць, любіць. 4. Прачытайце. Сфармулюйце заданне да практыкавання. Выканайце гэтае заданне. Хто позна (уставаць), той хлеба (не)(мець). Летні дзень год (карміць). Колас, што зярнят (не)(мець), угору лоб (задзіраць).
68
МЕТАДЫЧНЫЯ РЭКАМЕНДАЦЫІ ПА АЦЭНЦЫ ВЫНІКАЎ ВУЧЭБНАЙ ДЗЕЙНАСЦІ НАВУЧЭНЦАЎ З ВЫКАРЫСТАННЕМ ДЫЯГНАСТЫЧНЫХ МАТЭРЫЯЛАЎ (ТЭМАТЫЧНЫ КАНТРОЛЬ) У адпаведнасці з канцэпцыяй вучэбнага прадмета “Беларуская мова” навучанне беларускай мове ва ўстановах агульнай сярэдняй адукацыі грунтуецца найперш на кампетэнтнасным, сістэмна-функ цыянальным, камунікатыўна-дзейнасным і лінгвакультуралагічным падыходах. Кампетэнтнасны падыход у параўнанні з іншымі вышэйназванымі з’яўляецца адносна новым у сістэме моўнай адукацыі. Пад кампетэнцыяй у лінгвадыдактыцы разумеюцца веды і здольнасць індывіда самастойна і нарматыўна правільна ажыццяўляць розныя віды маўленчай дзейнасці ў рэальных жыццёвых сітуацыях. Вучонымі вылучаюцца тры ўзроўні кампетэнцый: ■■ ключавыя кампетэнцыі, якія адносяцца да агульнага (мета прадметнага) зместу адукацыі; ■■ агульнапрадметныя кампетэнцыі, якія адносяцца да пэўнага кола вучэбных прадметаў і адукацыйных абласцей; ■■ прадметныя кампетэнцыі — прыватныя ў адносінах да двух папярэдніх узроўняў кампетэнцый, якія маюць канкрэтнае апісанне і магчымасць фарміравання ў межах вучэбных прадметаў. У прыватнасці: ■■ моўная кампетэнцыя — веданне фанетычнай, лексічнай і граматычнай сістэм і законаў мовы, нарматыўнае выкарыстанне моўных адзінак у маўленчай дзейнасці; ■■ маўленча-камунікатыўная кампетэнцыя — практычнае валоданне ўсімі відамі маўленчай дзейнасці (аўдзіраванне, гаварэнне, чытанне і пісьмо) і здольнасць выкарыстоўваць іх у сацыяльным быцці; ■■ лінгвакультуралагічная кампетэнцыя прадугледжвае ўсведамленне мовы як формы існавання духоўнай культуры народа, авалоданне нацыянальна маркіраванымі адзінкамі мовы, засваенне нацыянальна адметных этыкетных маўленчых нормаў, культуры маўлення ў цэлым. Кампетэнтнасны падыход фактычна арыентаваны на рэалізацыю мадэлі моўнай адукацыі, сутнасць якой ў формуле: “мова вывучаецца для таго, каб ведаць яе і валодаць ёю”. Валоданне мовай мяркуецца на розных узроўнях маўленчай дзейнасці: свядомае ўспрыманне 69
і разуменне зместу пачутага ці прачытанага тэксту, стварэнне з камунікацыйнымі мэтамі вуснага ці пісьмовага тэксту ў адпаведнасці з нормамі беларускай літаратурнай мовы. Якасць засваення зместу моўнай адукацыі ацэньваецца ў працэсе педагагічнай дыягностыкі. Для гэтага выкарыстоўваюцца розныя метады: дыктанты, кантрольныя работы, тэсты, творчыя заданні. Кожны з названых метадаў суадносіцца з мэтай і пэўным відам кантролю: дыктанты правяраюць пісьменнасць, кантрольныя работы і тэсты — моўныя ўменні і навыкі (моўная кампетэнцыя), творчыя заданні — маўленчыя ўменні (маўленча-камунікатыўная кампетэнцыя). Прапанаваныя дыягнастычныя матэрыялы з’яўляюцца комплекснымі па сваім характары: яны найперш скіраваны на дыягностыку моўнай, маўленча-камунікатыўнай, лінгвакультуралагічнай кампетэнцый, а таксама ключавых і агульнапрадметных кампетэнцый. У матэрыялах адсутнічаюць тэксты для дыктантаў, паколькі, па-першае, для гэтай мэты падрыхтаваны і выдадзены спецыяльныя зборнікі дыктантаў, а па-другое, для праверкі арфаграфічнай і пунктуацыйнай пісьменнасці спецыяльна адводзіцца цэлы ўрок. Выкананне ж комплексных дыягнастычных заданняў ажыццяўляецца аператыўна ў межах урока, як таго патрабуе нарматыўны дакумент “Оценка результатов учебной деятельности на I ступени общего среднего образования по учебному предмету “Белорусский язык" в общеобразовательных учреждениях с белорусским (русским) языком обучения": “На выкананне кантрольнай работы па тэме (тэматычны кантроль) адводзіцца 15—20 хвілін урока”. Распрацаваныя дыягнастычныя матэрыялы для IV класа ўлічваюць патрабаванні вучэбнай праграмы ў адносінах да вынікаў засваення вучнямі зместу адукацыі. Да раздзелаў “Тэкст”, “Сказ” і тэм “Склад слова”, “Назоўнік”, “Прыметнік”, “Займеннік”, “Дзеяслоў” прапануецца па два варыянты работ, якія ўключаюць 5 дыягнастычных заданняў. Для дыягностыкі якасці засваення назоўніка, прыметніка і дзеяслова абодва варыянты прапануюцца з двума падварыянтамі, што дазволіць настаўніку або выбраць адзін з іх, або выкарыстаць абодва на розных уроках для паўнавартаснай дыягностыкі. Заданні ў першую чаргу скіраваны на выяўленне моўных ведаў і ўменняў, звязаных з лексіка-граматычнай адметнасцю беларускай мовы, засваеннем яе нарматыўнасці. Змест дыягнастычных матэрыялаў складаюць заданні па ацэнцы: ■■ ключавых і агульнарадметных адукацыйных кампетэнцый — найперш вучэбна-пазнавальных (падкрэсліце правільнае сцверджанне з ліку прапанаваных; прааналізуйце тэкст і вызначце 70
асноўную думку; выберыце з прапанаваных загалоўкаў той, які найбольш адпавядае зместу; пісьмова адкажыце на пытанні (пытанні аналітычнага кшталту); дапішыце сказ у форме разважання; запоўніце табліцу; запішыце, як вы разумееце сэнс… і інш.); ■■ прадметных кампетэнцый: моўнай кампетэнцыі (“устаўце прапушчаныя літары і запішыце правіла правапісу”; “замест кропак устаўце аднародныя члены; абазначце ў словах аснову і канчатак”; “запоўніце табліцу, устаўляючы канчатакі…”; “падкрэсліце канчаткі, якія супадаюць у рускай і беларускай мовах”; кантрольныя пытанні і заданні абагульняльнага характару па раздзелах “Тэкст”, “Сказ” і тэмах “Склад слова”, “Назоўнік”, “Прыметнік”, “Займеннік”, “Дзеяслоў”); ■■ маўленча-камунікатыўнай кампетэнцыі (“вызначце тып тэксту”; “апішыце зешнасць жывой істоты”; “складзіце план тэксту і пісьмова перакажыце яго змест”; “напішыце запіску…”; “напішыце тэкст SМS-паведамлення…”; “прачытайце і адкажыце на пытанні” і інш.); ■■ лінгвакультуралагічнай кампетэнцыі (“перакладзіце з рускай мовы на беларускую”; “як вы разумееце сэнс выразу…”; “запішыце сваё меркаванне пра назву…” і інш.). Матэрыял прадугледжвае дыягностыку моўнай падрыхтоўкі вучняў на аснове пісьмовага маўлення, а таму падрыхтаваны ў выглядзе рабочага сшытка. Такі фармат дазваляе аператыўна праверыць веды і ўменні вучняў у пісьмовай форме. Заўважым, што дыягнастычныя матэрыялы не прызначаныя для праверкі маўленчых уменняў аўдзіравання, чытання і гаварэння, хоць менавіта гэтыя ўменні ў значнай ступені суадносяцца з рэалізацыяй кампетэнтнаснага падыходу. Аднак гэта — задача вучэбнага прадмета “Літаратурнае чытанне”. Прапанаваны дыягнастычны матэрыял можа быць выкарыстаны як на ўроку ў працэсе правядзення тэматычнага (прамежкавага) кант ролю пасля вывучэння названых вышэй раздзелаў, так і ў пазаўрочны час на стымулюючых ці падтрымліваючых занятках. Пры выкарыстанні электронных версій у змест і структуру заданняў настаўнікам могуць уносіцца змены з улікам асаблівасцей арганізацыі вучэбнай дзейнасці. Паколькі прынцыпы канструявання і логіка пабудовы заданняў у дыдактычных і дыягнастычных матэрыялах ідэнтычныя, то выкарыстанне дыягностыкі ў адукацыйным працэсе магчыма пры ўмове 71
сістэматычнага фарміравання прадметных і метапрадметных вынікаў пры дапамозе дыдактычных матэрыялаў. Вынікі выканання навучэнцамі дыягнастычных заданняў ацэньваюцца ў адпаведнасці з крытэрыямі ацэньвання вынікаў вучэбнай дзейнасці пры безадзнакавым навучанні. Калі настаўнік заўважыць станоўчую дынаміку развіцця метапрадметных уменняў навучэнцаў і палічыць мэтазгодным ацаніць работу адзнакай, ён можа зрабіць гэта выбарачна. Спосабы фіксацыі сфарміраванасці метапрадметных вынікаў і ўлік дынамікі іх сфарміраванасці педагог вызначае самастойна. Рабочыя матэрыялы настаўніка для фіксацыі ступені засваення навучэнцамі вучэбнага матэрыялу могуць быць пададзены ў выглядзе табліц, размешчаных на асобных лістах або ў спецыяльных журналах, сшытках. Дапускаецца электронная форма фіксацыі вынікаў. Настаўнік самастойна вызначае форму вядзення сваіх рабочых запісаў і выбар умоўных знакаў. Гэтыя рабочыя запісы не ўключаюцца ў змястоўны аналіз вынікаў вучэбнай дзейнасці і не з’яўляюцца падсправаздачнымі.
72
ТЭКСТ Работа 1 Варыянт I Прачытайце. Сонц.. ўлетку шчыравала, Прытамілася, відаць, Мяккіх хмараў прычакала І пайшло а..пачываць. Ш..ры дробны дож.. цярусіць, Ліс..е плавае ў ва..е, А..ляцелі ў вырай гусі, Восень сумная і..е. Пр..ляціць з-за лесу хутка Ве..ер колкі і сухі, Потым ко..драю бялюткай Лягуць ср..бныя снягі. М. Пазнякоў. 1) Вызначце тып тэксту (падкрэсліце правільны варыянт): а) апісанне, б) апавяданне, в) разважанне. 2) Вызначце асноўную думку і падбярыце загаловак. 3) Устаўце прапушчаныя літары. 4) Пісьмова апішыце асеннюю прыроду.
Варыянт II Прачытайце. Спытаў дзе.. унука: ... — Што ўмеюць твае рукі? — Умею есці грушы, Не ўмею мыць вуш... ... Умею ка..кі выдумляць, Не ўмею іх запісаць. 73
Умею ў хаце вэрхал учыняць, Не ўмею ключом дзверы адчыняць. — Умею талеркі мыць, Не ўмею гузіка прышыць. Умею з дзецьмі сябраваць, ... Не ўмею задач.. рашаць. ... Слухаў дзе.. ды ўсміхаўся. І зрабіў такі прысу..: Што ўмееш — проста цу... ... І вельмі радуе мяне — Няўмельствы ведаеш свае. У. Ліпскі. 1) Вызначце тып тэксту (падкрэсліце правільны варыянт): а) апісанне, б) апавяданне, в) разважанне. 2) Вызначце асноўную думку і падбярыце загаловак. 3) Устаўце прапушчаныя літары. 4) Дапішыце сказы . .
Я ўмею Я не ўмею
Работа 2 Варыянт I Прачытайце. Аднойчы ў парку першакласніца Таня гуляла з с..броўкамі ў хованкі. Нешта зашамацела побач. Дз..ўчынка прыгледзелася. Да яе выпаўз руды, з рэдкай поўсцю зв..рок. Ён быў з напарстачак. “Трэба ўзяць яго з сабой”, — падумала дз..ўчынка. Дзеці акружылі Таню. Кожнаму хацелася патрымаць зв..рка. Усім гуртам яны падаліся да Тані. — Тата, глядзі, каго я знайшла! — Магчыма, гэта шашок, — разважаў бацька. — Але такіх маленькіх я ніколі не бачыў. 74
— Татачка, ты ў сваім біялагічным музеі выкормліваў з соскі розных зв..ркоў. Давай паспрабуем і гэтага выкарміць. Напарстачак аказаўся вельмі паслухмяным і разумным. Гэта і сапраўды аказаўся шашок. Спінка яго стала чорна-бурай, а жывоцік — колеру спелай саломы. Цэлы год зв..рок вельмі любіў падурэць і радаваў усю сям’ю. А потым яго перадалі ў кантактны заапарк. Паводле У. Шулякоўскага. 1) Выберыце з прапанаваных загалоўкаў да тэксту той, які найбольш адлюстроўвае галоўную думку: “Дзіўны звярок”, “Шашок”. 2) На палях абазначце асноўную частку тэксту. 3) Запішыце, што значаць выразы: быў з напарстачак — любіў падурэць —
; .
4) Устаўце прапушчаныя літары. Запішыце правіла правапісу . 5) Апішыце знешнасць жывой істоты (на выбар).
Варыянт II Прачытайце. Вандро..нікі накіраваліся на экскурсію ў Белавежскую пушчу. Спачатку ехалі па дробным пералеску. Светлы лес цешыў сваім чаро..ным хараством. Нарэшце машына ўехала ў пушчу, у самыя яе нетры. Рапто..на прыкметна пацямнела: высокія стогадовыя дрэвы, што стаялі шчыльнай сцяной, засцілалі неба. Дарога была няро..ная, уся ў калдобінах, вузкая, абапал яе сціскаў непралазны густы хмызняк. На кожным кроку — велізарныя вываратні, завалы. Дрэвы тут раслі, паміралі і падалі, і ніхто ніколі іх не прыбіраў. Сапра..ды, гэтыя нетры ніколі не ведалі сякеры чалавека, нікім не даглядаліся і не ачышчаліся. Белавежская пушча захо..ваецца дзяржавай у сваім першабытным выглядзе. У ёй за..сёды забаронена не толькі секчы лес, але нават прыбіраць мёртвыя дрэвы, расчышчаць дзялянкі. Ёсць тут і такія мясціны, дзе чалавеку нельга нават гукаць, страляць. Вось чаму ў непралазных гушчарах знаходзяць сабе надзейнае сховішча самыя розныя драпежнікі. 75
Хоць і страшнавата было, але экскурсія вандроўнікам спадабалася. У. Краўчанка. 1) Выберыце з прапанаваных загалоўкаў да тэксту той, які найбольш адлюстроўвае галоўную думку: “Белавежская пушча”, “Нетры пушчы”. 2) На палях абазначце асноўную частку тэксту. 3) Запішыце, якія драпежнікі водзяцца ў Белавежскай пушчы. су
4) Устаўце прапушчаныя літары. Запішыце правіла правапі. 5) Напішыце, якая сёння была раніца.
Работа 3 Варыянт I Прачытайце. Ч..лавеку патрэбна не слава, А лю..ская ўвага і ласка, І сардэчнае шчырае слова, І в..сёлая добрая ка..ка...
Каб с..броў сустракаў клапатлівых На дарогах, далёкіх ад дому, І каб сам быў за..сёды шчаслівы, Калі шчасце прыносіш другому. В. Вітка. 1) Вызначце тып тэксту (падкрэсліце правільны варыянт): а) апісанне, б) апавяданне, в) разважанне.
2) Выберыце з прапанаваных загалоўкаў да тэксту той, які найбольш адлюстроўвае галоўную думку тэксту: “Што такое шчасце”, “Які чалавек шчаслівы?” 3) Устаўце прапушчаныя літары. 4) Прадоўжыце сказ у форме разважання: Шчаслівы той, хто 76
.
Варыянт II Прачытайце. Няпраўда, што ёсць вялікая і малая Ра..іма. Рад..ма адна. І яна за..сёды толькі в..лікая. Мой родны горад, любы і мілы мне куточак на неабсяжнай планеце Зямля. Тут я адчуваю веліч жы..я, дыха..е сваіх бацькоў і продкаў. Тут я нарадзі..ся — першы раз засмяя..ся і заплакаў. Тут я пачуў першае маміна слова. Паводле В. Казько. 1) Вызначце тып тэксту (падкрэсліце правільны варыянт): а) апісанне, б) апавяданне, в) разважанне. 2) Выберыце з прапанаваных загалоўкаў да тэксту той, які найбольш адлюстроўвае галоўную думку тэксту: “Што такое Радзіма?” “Радзіма”. 3) Устаўце прапушчаныя літары. 4) Дапішыце сказ у форме разважання .
Радзіма — гэта
Работа 4 Варыянт I Пісьмова адкажыце на пытанні. 1) Што такое тэкст? 2) Як звязаны словы ў тэксце? 3) Пералічыце тыпы тэксту.
Варыянт II Пісьмова адкажыце на пытанні. 1) Чым тэкст адрозніваецца ад групы сказаў? 2) Якія словы служаць для сувязі ў тэксце? 3) Назавіце тыпы тэксту. 77
СКАЗ Работа 1 Варыянт I Прачытайце. Увосень на сумнай пустцы побач са школай дзеці пасадзілі каштаны. Саджанцы маладыя і тонкія, таму ўсю зіму дзеці перажывалі, ці не змерзнуць яны, ці прымуцца. І ўявіце сабе: вясной на ўсіх шасці др..ўцах з’явіліся вялікія, радасна-зялёныя лісточкі. Усе каштаны прыняліся! Былая пустка стала вельмі ўтульным і вясёлым месцейкам. Але праз некалькі дзён у вясёлым месцейку адбылося зусім невясёлае здар..нне. Нехта бяздушны, або бяздумны, або злы адламаў у самага крайняга др..ўца галінку. Астатнія каштаны абурана шапацелі сваімі ўзорыстымі лісточкамі і гучна спачувалі параненаму др..ўцу. А паранены каштан зусім не хацеў выглядаць бездапаможным і жаласным. Ён хацеў быць прыгож..м, моцным і шчаслівым. Нават без адной галіны. І вось адной светлай майскай раніцай пяць каштанаў заўваж..лі на др..ўцы з адламанай галінкай асляпляльна-прыгожую бела-ружовую кветку. Велічна і пяшчотна пазірала яна на іх амаль з самай вершаліны. І хоць ні ў аднаго з пяці каштанаў такога дзівоснага ўпрыгожання яшч.. не было, кожны з іх шч..ра радаваўся за сябра. Дарослыя і дзеці, што праходзілі побач, захапляліся цудоўнай кветкай і мужным др..ўцам. Прызнацца, каштану з адламанай галінкай гэта было надзвычай пр..емна. Але паступова бела-ружовыя танюткія пялёсткі, якія рабілі кветку такой асляпляльна-пр..гожай, пачалі асыпацца, а потым і ўвогуле на іх месцы з’явіліся тр.. маленькія зялёныя шар..кі, спрэс у калюч..х іголках. Каштан спачатку засмуціўся. Аднак шар..кі былі такімі забаўнымі і смешнымі, што ўр..шце ён палюбіў іх. Зноў надышла восень. Вецер усё часцей завітваў да др..ўцаў і аднойч.. так расхістаў калюч..я шар..кі, што яны адзін за адным адарваліся ад галінкі і ўпалі на зямлю. А самы вялікі з іх нават раскалоўся на дзве палавінкі. З іх выкаціўся вільготны кар..чневы каштанч..к і адразу злавіў прамень ласкавага восеньскага сонейка. — Які бліскуч.., які цудоўны! — усклікнула др..ўца з адламанай галінкай.
78
І палюбіла яго гэтак жа моцна, як бела-ружовую кветку і зялёныя шар..кі. Каштанч..к бестурботна ляжаў у траве і гр..ўся на ласкавым сонейку. Паводле Г. Пшонік. 1) Знайдзіце ў першым абзацы сказ з аднароднымі даданымі членамі, падкрэсліце іх. 2) Знайдзіце ў другім абзацы сказ з аднароднымі выказнікамі, падкрэсліце іх. 3) Знайдзіце ў трэцім абзацы сказ з аднароднымі дзейнікамі, падкрэсліце іх. 4) Абазначце ў першым сказе галоўныя і даданыя члены. 5) Устаўце прапушчаныя літары. Запішыце правіла правапісу.
Варыянт II Прачытайце. Нікога не пакідае абыякавым палё.. птушак. Гэтае відовішча прыгожае і захапляльнае. Зразумела, людзі таксама хацелі б лятаць, але ж у іх няма крылаў. Хаця ў старажытнасці многія думалі, што калі прывязаць штучныя крылы да спіны, можна паляцець. Але ж такое адбываецца толькі ў ка..ках. Варта згадаць Ікара са старажытнай легенды, які зрабіў крылы з воску і пёрак. Зразумела, што толькі спецыяльная машына можа падымаць і трымаць чалавека ў паветры. Так узнікла задума паветраных шароў і аэрапланаў. Гэта былі першыя лятальныя апараты. Аднак яны не маглі перамяшчаць шмат людзей. Вучоныя ўсяго свету задумаліся над стварэннем самалёта. Адга..ку падказалі адкрыцці швейцарскага вучонага Данііла Бярнулі. Лятальны апара.. зрабілі такі, што хуткасць патокаў паветра над ім і пад ім была розная. Гэта і прымусіла яго трымацца ў паветры. І вось амерыканскі прафесар Сэмюэль Лэнглі сканструяваў лятальны апара.. з маторам. А ў 1903 годзе браты Орвіл і Уінберг Райты здзейснілі першы палё.. на самалёце. Мара людзей збылася: чалавек змог лятаць на самалёце, як птушка ў небе. 1) Знайдзіце ў першым абзацы сказ з аднароднымі даданымі членамі, падкрэсліце іх. 2) Знайдзіце ў другім абзацы сказ з аднароднымі выказнікамі, падкрэсліце іх. 79
3) Знайдзіце ў чацвёртым абзацы сказ з аднароднымі дзейнікамі, падкрэсліце іх. 4) Абазначце ў першым сказе галоўныя і даданыя члены. 5) Устаўце прапушчаныя літары. Запішыце правіла правапісу.
Работа 2 Варыянт I Падкрэсліце правільнае сцверджанне. 1) Аднароднымі з’яўляюцца члены сказа, якія адказваюць на адно і тое ж пытанне. 2) Аднародныя члены ў сказе звязаны паміж сабой з дапамогай дапаможных слоў і інтанацыі. 3) Аднароднымі могуць быць толькі даданыя члены сказа.
Варыянт II Падкрэсліце правільнае сцверджанне. 1) Аднароднымі з’яўляюцца члены сказа, якія вымаўляюцца з інтанацыяй пералічэння. 2) Аднародныя члены сказа адносяцца да аднаго агульнага слова ў сказе. 3) Аднароднымі могуць быць толькі даданыя члены сказа.
Работа 3 Варыянт I Прачытайце. Устаўце замест кропак аднародныя члены, якія падыходзяць па змесце тэксту. Дзяўчынка і бабуляй пасеялі радыску. Цяпер у Соні быў клопат — кожную раніцу пасля сняданку, перш чым гушкацца на арэлях ці … з лялькамі ў “дочкі-маці”, ці … да суседскіх дзяўчатак, яна ішла паглядзець на сваю градку. Ёй вельмі хацелася ўбачыць, як расце радыска. Спачатку на градцы з’явіліся ледзь бачныя зялёныя травінкі. Яны былі зусім маленькія, … . Потым, калі добра прыгрэла сонца, радыска ўсё ж такі стала расці. Яе чырвоныя бакі акругляліся і … штодня. 80
Наступіў дзень, калі з горада прыехалі тата і … . Бабуля зранку пачала рыхтаваць святочны абед. Дзяўчынка выцягнула за зялёныя “хвосцікі” шэсць радысак. Бабуля нашчыпала на сваіх градах кропу і …, … . Яны памылі гародніну пад кранам, а потым нарэзалі яе ў прыгожую салатніцу. Бабуля пасаліла страву і … смятанай. Усе елі Соніна блюда і …: — Ну, Соня, ну, гаспадынька! Шасцю радыскамі ўсю сям’ю накарміла! А Соня радасная гаварыла: — У наступным годзе я зноў радыску пасаджу, … , … , … , …! Цэлы агарод! Паводле Т. Бунта. Словы для даведкі: цыбуля, морква, кроп, капуста, салата, хваліць, пабегчы, гуляць, кволыя, раслі, мама, заправіць. Абазначце ў трэцім сказе галоўныя і даданыя члены.
Варыянт II Прачытайце. Устаўце замест кропак аднародныя члены, якія падыходзяць па змесце тэксту. У слове “банк” — чатыры літары. Калі іх правільна разгадаць, то можна багата чаго даведацца пра банк. Б — будынак. Правільна, банк — гэта своеасаблівы дом, у якім галоўны ўладар — Грошы. Яны паступаюць туды ад людзей і … на асобныя рахункі, … там. У банку працуюць людзі розных прафесій, але ўсіх іх можна назваць банкірамі. А — ахоўнік, абаронца. Дык жа так і ёсць: банк — ахоўвае, …, …, … ўклады. Н — накапленні. У банку накопліваецца прыбытак ад тых грошай людзей і арганізацый. К — капітал, кліенты. Капітал банка — сума грошай, унесеных кліентамі на свае рахункі. Гэта іх агульнае багацце, …, … . Бачыце, БАНК — гэта як бы агульны, усіхні кашалёк, своеасаблівая народная і … скарбонка. У. Ліпскі. Словы для даведкі: дзяржаўная, арганізацый, каштоўнасць, захоўваюцца, скарб, сцерагчы, берагчы, шанаваць. Абазначце ў выдзеленым сказе галоўныя і даданыя члены.
81
Работа 4 Варыянт I Прачытайце. Пастаўце прапушчаныя знакі прыпынку. Працавіты наш Уладзік — Майстраваць умее ладзіць Шпакляваць рамантаваць Габляваць і фарбаваць. Ён іграе на баяне У футбол гуляе слаўна. І грыбнік ён і рыбак І цудоўны наш дружбак. М. Пазнякоў.
Варыянт II Прачытайце. Пастаўце прапушчаныя знакі прыпынку. Я не сівер не буран Не віхура не ўраган. Хоць часамі я і выю, Не пужайцеся, малыя! Не вішчыце не пішчыце Пра ратунак не крычыце Вы ні жартам ні ўсур’ёз, Я — звычайны пыласос. А. Емяльянаў-Шыловіч.
Работа 5 Варыянт I Устаўце словы і, ці, або для сувязі аднародных членаў сказа. За акном — сонечны зімовы ранак. На галінках вішні … рабіны сядзяць, як пушыстыя камякі, вераб’і. Ну як не пачаставаць іх хлебнымі крошкамі … семкамі? З усёй птушынай ся’і — гэта самыя блізкія нашы суседзі. Яны заўсёды селяцца побач з людзьмі. Гняздзяцца пад стрэхамі … ў шчылінах будынкаў. Таму іх і называюць дамавымі вераб’ямі. Вераб’і асцярожныя … кемлівыя птушкі. Яны вялікія чысцёхі, бо круглы год любяць купацца ў лужыне … пяску. Некаторыя 82
лічаць, што вераб’і — нахлебнікі … шкоднікі, спусташаюць агароды … сады. Але ўсё якраз наадварот. Вясной … летам, калі кормяць сваіх птушанят, яны знішчаюць шмат пражэрлівых насякомых. Паводле У. Ягоўдзіка.
Варыянт II Устаўце словы а, ды, і для сувязі аднародных членаў сказа. Дзед Базыль жыве адзін. Дзеці працуюць у горадзе. Сумуе дзед, … з працай сябруе. Узяў граблі … пайшоў у агарод. Там расце бульба … розная агародніна. Спыніўся каля градак з бульбай. Яна не ўзышла яшчэ, а пустазелле ўжо высмоктвае з зямлі сокі. А гэтыя сокі спатрэбяцца бурачкам … агурочкам, бульбачцы … клубніцам. Знішчыць пустазелле трэба хутчэй! Дзед рыхліць граблямі глебу. Апрацаваў адну градку … перайшоў на другую. Азірнуўся і ўбачыў на апрацаванай градцы маленькую птушачку. Пліскай завецца. Часта ківае галоўкай … доўгім хвосцікам памахвае. Штосьці збірае. А то ўспрыхне … схопіць казяўку, зноў апусціцца на зямлю. Шнуруе вакол дзеда, падбягае да яго … ціха папісквае. Быццам гаворыць з ім. Паводле В. Гурскага.
Работа 6 Варыянт I Прачытайце. Складзіце план тэксту і пісьмова перакажыце яго змест. Хутка Новы год. Малы Сяргейка пахваліўся свайму старэйшаму брату Валюдзю: — Да нас у дзіцячы сад прыходзіў сапраўдны Дзед Мароз. Частаваў усіх цукеркамі і казаў, што прыйдзе да кожнага навагодняй ноччу і пакладзе пад елкай падарунак. — Не бывае ніякага Дзеда Мароза! Гэта бацькі пад елкай падарункі пакідаюць. Такая навагодняя традыцыя. У навагоднюю ноч Сяргейка вырашыў застацца сядзець на канапе і з усіх сіл стараўся не заснуць. Бацькі пайшлі віншаваць суседзяў, а Валодзя ўжо спаў у сваім пакоі. Вочы заплюшчваліся самі сабой. Сяргейка расчаравана ўздыхнуў і ўжо хацеў ісці у свой ложак, як раптам… Ціхенька адчыніліся балконныя дзверы, і ў залу ўвайшоў самы сапраўдны Дзед Мароз. За сабой ён цягнуў мех з падарункамі. Сяргейка баяўся варухнуцца. Дзед Мароз паклаў пад елку падарункі. 83
— Валодзя! — з усяе моцы закрычаў хлопчык. Перапалоханы госць кінуўся да балкона. Сяргейка хацеў схапіць яго за футра, але зачапіўся, паваліўся на падлогу і… прачнуўся! За акном свяціла сонейка. Сяргейка ляжаў на канапе, акуратна накрыты коўдрай. — Няўжо Дзед Мароз мне прысніўся? Але тут Сяргейка зірнуў пад ёлку і ўвесь ажно заззяў ад шчасця: там ляжалі тыя падарункі, якія пакідаў начны госць. Пацёр хлопчык лоб, потым радасна ўсміхнуўся і сказаў: — Дзякуй, Дзядуля! Прыходзь да нас і на наступны год! Паводле К. Хадасевіч-Лісавай.
Варыянт II Прачытайце. Складзіце план тэксту і пісьмова перакажыце яго змест. Маёй сяброўцы Олі бацькі купілі чарапаху. Надта пацешную. Яна катала на сабе Оліных лялек, кубікі, кніжкі, запаўзала пад ложак і пад ша фу. А мы з Оляй выцягвалі яе адтуль. Чарапаху назвалі Марусяй. Улетку Оля выносіла чарапаху з хаты і пускала яе пагуляць на свежым паветры. І вось аднойчы чарапаха прапала. Мы яе шукалі-шукалі ў высокай траве, але так і не знайшлі. Каб Оля не плакала, бацькі падаравалі ёй кацяня. Таксама пацешнае. Яно гуляла з паперкай, падвешанай на нітцы, качала па падлозе маленькі мячык, забіралася да нас на калені і пачынала вуркатаць. Неяк мая мама праполвала ў агародзе градкі і раптам закрычала: — Змяя! Дзеці падскочылі да мамы. Сапраўды, сярод агуркоў з-пад каменя высоўвалася змяіная галава. — Назад! — крыкнула мама. — Укусіць! Усе стрымгалоў кінуляся ў хату. — Там змяюка пад камянюкай! — крыкнулі мы брату з бацькам. Брат падхапіў з зямлі палку, палкай падхапіў камень і перавярнуў яго. Камень перакуліўся і… Мы збянтэжыліся, а брат двума пальцамі схапіў камень і патрос яго перад нашымі насамі. — Дык гэта ж Маруська! Усе пачалі смяяцца. А брат пачаў дражніцца: — Змяюка пад камянюкай! Змяюка пад камянюкай! Ратуйся, хто можа! Паводле Т. Бунта. 84
СКЛАД СЛОВА Работа 1 Варыянт I Прачытайце. Гэтак хваліцца Сярожа: — Я багаты самы, можа, Бо ў мяне дзядоў багата. Ну, найпершы — Татаў тата, — Гэта дзед, дзядунька родны, Да яго ў сябры я згодны: З ім майструем і гуляем.
А яшчэ — дзядулю маю. Ён старэйшы на ўсю хату, — Гэта прадзед, дзедаў тата. А яшчэ ён татаў дзед! — Сапраўды, дзядоў букет, А са мной — дзядоў сям’я! Вось які багаты я!.. В. Зуёнак.
1) Падкрэсліце аднакаранёвыя словы, абазначце ў іх агульную частку. 2) Абазначце аснову і канчаткі ў аднакаранёвых словах. 3) Падкрэсліце аднакаранёвае слова з суфіксам, абазначце яго. 4) Падкрэсліце словы з прыстаўкамі, абазначце іх.
Варыянт II Прачытайце. Бусел рана-рана Ходзіць па палетках, Спрытна і старанна Ловіць ежу дзеткам. И нясе ў буслянку Буслянят карміці, Вось чаму ён зранку Ходзіць ля крыніцы. Дзеці падрастаюць, Патрабуюць есці.
Ветрык іх люляе, Сонца ў поўдзень песціць. Каб раслі, дужэлі, Мацавалі крылы. У вырай паляцелі, Маючы ўжо сілы. Бо ляцець далёка Трэба на зімоўку. Ды вясну іх клёкат Тут абудзіць зноўку! Р. Бабчонак.
1) Падкрэсліце аднакаранёвыя словы, абазначце ў іх агульную частку. 2) Абазначце аснову і канчаткі ў аднакаранёвых словах. 3) Падкрэсліце аднакаранёвае слова з суфіксам, абазначце яго. 4) Падкрэсліце словы з прыстаўкамі, абазначце іх. 85
Работа 2 Варыянт I Прачытайце. Адзін хлопчык часта прастуджаўся і дрэнна еў. Летам яго прывезлі да бабулі. Ён забаўляўся на панадворку, а побач хадзілі куры. Хлопчык узяў каменьчык і шпурнуў яго ў белую курыцу. Бабуля пабачыла гэта і сказала: — Ніколі так не рабі. Гэта курыца можа знесці для цябе чароўнае яйка. На другі дзень бабуля прынесла некалькі свежых яечак. — Яна знесла мне чароўнае яйка? — запытаўся хлопчык. — Так, — сказала бабуля. — Вось яно. Гэта пытанне хлопчык задаваў цяпер кожны дзень, і кожны раз бабуля адказвала: “Вось яно”, — і давала яму яечка. Хлопчык пасябраваў з белай курыцай і прыносіў ёй хлебныя крошкі. Калі ён выходзіў у двор, яна адразу да яго падбягала. Аднойчы яму прыснілася белая курыца. Яна была агромністаяагромністая. І ён спаў на ёй, як на бабулінай пуховай пярыне. У сне яму было вельмі хораша і цёпла. Хлопчык адчуваў сябе шчаслівым. Пад канец лета хлопчык паздаравеў і падужэў. Бабуля казала праўду: у белай курыцы былі чароўныя яйкі. У іх была сіла жыцця. Паводле А. Паповай. 1) Запішыце, як вы разумееце сэнс апошняга сказа. 2) У выдзеленых словах абазначце аснову. 3) Абвядзіце кружочкам выдзеленыя словы без канчатка. 4) Пісьмова разбярыце па складу наступныя словы: панадворак, каменьчык, пуховай, курыцы. 5) Пісьмова адкажыце на пытанні. Чым адрозніваецца прыстаўка ад суфікса і што паміж імі агульнага? Для чаго корань у слове? Для чаго канчатак у слове? Ці можа слова жыць без канчатка? Чаму частку слова без канчатка назвалі асновай? 6) Напішыце сачыненне на тэму “Аднойчы мне прыснілася…”
86
Варыянт II Прачытайце. У дзяўчынкі быў кот. Звалі яго Васька. Дзяўчынка вельмі любіла Ваську. А Васька любіў на галаве хадзіць, асабліва калі нікога дома не было. Ён скакаў з падаконніка, з крэсла, са стала і нават з шафы. Ён скідваў розныя рэчы — газеты, каробачкі, скручваў настольнік. І мама на яго за гэта моцна злавалася. — Калі-небудзь наш Васька разаб’е сабе галаву, — казала яна. Маці, вядома, жартавала. Яна ведала, што каты ніколі не разбіваюць сабе галовы, калі скачуць з шафы. Але дзяўчынка гэтага не ведала і заўжды баялася за Ваську. Аднойчы, калі мамы не было дома, дзяўчынка зрабіла з паперы крылцы і прывязала іх да Васькавай спіны тоўстымі ніткамі. — Што такое? — запыталася маці, уваходзячы ў пакой. — Здаецца, у нашым доме з’явілася нейкая птушка? — Гэта не птушка, гэта Васька, — сказала дзяўчынка. — Цяпер ён не разаб’е сабе галаву, калі будзе скакаць з шафы. Паводле А. Паповай. 1) Запішыце, як вы разумееце сэнс выразу “хадзіць на галаве”. 2) У выдзеленых словах абазначце аснову. 3) Абвядзіце кружочкам выдзеленыя словы без канчатка. 4) Пісьмова разбярыце па складу наступныя словы: дзяўчынкі, падаконнік, крылцы, настольнік. 5) Пісьмова адкажыце на пытанні. Для чаго служаць прыстаўка і суфікс і што паміж імі рознага? Ці ўсе словы маюць корань? Якая яго роля ў слове? Якая роля канчатак у слове? Ці бываюць словы без канчатка? Як і чаму называюць частку слова без канчатка? 6) Напішыце сачыненне на тэму “Калі я быў бы (была б) птушкай…”
87
НАЗОЎНІК Работа 1 Варыянт I 1. Запішыце ў асобныя групы назоўнікі, якія абазначаюць: адзенне хатнюю мэблю посуд
; ; .
2. Запоўніце табліцу: запішыце канчаткі назоўнікаў ў адпаведных склонах. Склон Н. Р. Д. В. Т. М.
дзяўчынка -а
вячэра -а
кашуля -я
сястра -а
Падкрэсліце канчаткі, якія не супадаюць у названых назоўніках у рускай і беларускай мовах. 3. Запоўніце табліцу: запішыце канчаткі назоўнікаў ў адпаведных склонах. Склон Н. Р. Д. В. Т. М.
вуха -а
адзенне -е
кампот -
дождж -
Падкрэсліце канчаткі, якія не супадаюць у названых назоўніках у рускай і беларускай мовах.
88
4. Запоўніце табліцу: запішыце канчаткі назоўнікаў ў адпаведных склонах. Склон Н. Р. Д. В. Т. М.
печ -а
мужнасць -а
моладзь -я
восень -а
Падкрэсліце канчаткі, якія не супадаюць у названых назоўніках у рускай і беларускай мовах. 5. Прачытайце. Дапішыце канчаткі назоўнікаў, дзе трэба — разам з апошняй зычнай асновы. Абазначце ў дужках склон назоўнікаў. Вы, відаць, чулі аб гэтай незвычайнай кні ( ). У ей пра многае расказваецца, як у каз ( ) ці леген ( ). Назва кнігі — Біблія. Біблія — самая старажытная кніга на све ( ). Ніхто дакладна не ведае, хто напісаў яе. На беларускую мову Біблію пераклаў, а пасля надрукаваў Францыск Скарына. Першадрукар пісаў, што ў гэтай кні ( ) схавана мудрасць, як моц у дарагім камен ( ), як золат ( ) ў зямл ( ), як зерн ( ) ў арэ ( ). Паводле У. Ліпскага. Падкрэсліце сказ, у якім, на ваш погляд, выражана галоўная думка.
Варыянт II 1. Запішыце ў асобныя групы назоўнікі, якія абазначаюць: вучэбныя рэчы школьную мэблю асобу чалавека
; ; .
2. Запоўніце табліцу: запішыце канчаткі назоўнікаў ў адпаведных склонах. 89
Склон Н. Р. Д. В. Т. М.
дошка -а
дарога -а
цыбуля -я
яечня -я
Падкрэсліце канчаткі, якія не супадаюць у названых назоўніках у рускай і беларускай мовах. 3. Запоўніце табліцу: запішыце канчаткі назоўнікаў ў адпаведных склонах. Склон Н. Р. Д. В. Т. М.
люстэрка -а
снеданне -е
гарох -
сшытак -
Падкрэсліце канчаткі, якія не супадаюць у названых назоўніках у рускай і беларускай мовах. 4. Запоўніце табліцу: запішыце канчаткі назоўнікаў ў адпаведных склонах. Склон Н. Р. Д. В. Т. М.
ноч -
радасць -
соль -
поўнач -
Падкрэсліце канчаткі, якія не супадаюць у названых назоўніках у рускай і беларускай мовах. 90
5. Прачытайце. Дапішыце канчаткі назоўнікаў, дзе трэба — разам з апошняй зычнай асновы. Абазначце ў дужках склон назоўнікаў. У будучыні мы збіраемся жыць у родным кра ( ). Адны з нас будуць працаваць на зямл ( ), другія — на фабры ), трэція — у школ ( ) ці інстыту ( ). Але кожны ( будзе грамадзянін ( ) свайго кра ( ) і сын ( ) свайго народ ( ). Людзі кажуць, што ў родным кра ( ) як у ра ( ). Часопіс “Вясёлка”. Падкрэсліце сказ, у якім, на ваш погляд, выражана галоўная думка.
Работа 2 Варыянт I 1. Змяніце назоўнікі, як патрабуе сэнс. Запішыце, падкрэсліце канчаткі. Адзін стол — два …, шмат …; адзін рубель — два …, шмат …; адзін урок — два …, шмат … . 2. Пісьмова адкажыце на пытанні. Для чаго трэба ведаць скланенне назоўнікаў? Што неабходна выканаць, каб вызначыць скланенне назоўнікаў? Якія назоўнікі адносяцца да першага і трэцяга скланенняў? 3. Падкрэсліце правільнае сцверджанне. Усе назоўнікі ў беларускай мове скланяюцца. Не ўсе назоўнікі ў беларускай мове змяняюцца па ліках. Род назоўнікаў гусь, боль, журавель у рускай і беларускай мовах супадае. 4. Каб мама не хвалявалася, не застаўшы вас дома, напішыце ёй запіску пра тое, дзе вы знаходзіцеся і калі вернецеся. Правільна выкарыстоўвайце назоўнікі. 5. Перакладзіце на беларускую мову, запішыце. Наступила осень. Пожелтели листья в лесу. Ветер разносит их в разные стороны. По небу плывут хмурые тучи. Птицы собираются в стаи. Они полетят в тёплые края. Природа готовится к зиме. 91
Слоўнік Стороны — бакі. Хмурый — змрочны. Стая — чарада.
Варыянт II 1. Змяніце назоўнікі, як патрабуе сэнс. Запішыце, падкрэсліце канчаткі. Адзін хлопчык — два …, шмат …; адзін кот — два …, шмат …; адзін твар — два …, шмат … . 2. Пісьмова адкажыце на пытанні. Чаму неабходна вывучаць скланенне назоўнікаў? Як вызначыць скланенне назоўнікаў? Якія назоўнікі адносяцца да другога і трэцяга скланенняў? 3. Падкрэсліце правільнае сцверджанне. У беларускай мове ёсць назоўнікі, якія не скланяюцца. Усе назоўнікі ў беларускай мове бываюць адзіночнага і множнага ліку. Род назоўнікаў яблык, сабака, лапата ў рускай і беларускай мовах супадае. 4. Каб мама не хвалявалася, не застаўшы вас дома, напішыце ёй запіску пра тое, дзе вы знаходзіцеся і калі вернецеся. Правільна выкарыстоўвайце назоўнікі. 5. Перакладзіце на беларускую мову, запішыце. Поздняя осень. С деревьев осыпаются листья. Они укрывают землю ковром. Плавают на лужах. В воздухе кружат паутинки. Солнце хоть и светит, но греет слабо. Природа готовится к зиме. Слоўнік Лужа — лужына. Но — але. Готовится — рыхтуецца.
92
ПРЫМЕТНІК Работа 1 Варыянт I 1. Запішыце прыметнікі, якія абазначаюць: прыметы школы якасці характару чалавека 2. Падбярыце прыметнікі да прапанаваных назоўнікаў: сабака; гусь. 3. Дапішыце канчаткі прыметнікаў. Сонца палюч.., Зорачкі ясн.., Сонца жывуч.. Зоркі бліскуч.. Скончыла дзённы абход. У небе вядуць карагод. Месячык беленьк.., Месячык чыст.. З хмарак свой твар паказаў. С. Новік-Пяюн. Падбярыце іншыя прыметнікі да назоўнікаў блізкія па сэнсе да верша. Сонца Зорачкі Месячык
. . .
4. Пісьмова адкажыце на пытанні. Як вызначыць род прыметнікаў? Як вызначыць канчатак прыметніка? Як вызначыць склон прыметніка? 5. Падкрэсліце правільнае сцверджанне. Прыметнікі ў сказе звязаны з усімі словамі. Род, лік і склон прыметнікаў вызначаюцца па назоўніку, з якім яны звязаны. Род прыметнікаў вызначваецца ў множным ліку. Прыметнікі надаюць мове выразнасць. 93
Варыянт II 1. Запішыце прыметнікі, якія абазначаюць: колеры прыналежнасць прадмета пэўнай асобе
; .
2. Падбярыце прыметнікі да прапанаваных назоўнікаў: медаль; боль. 3. Дапішыце канчаткі прыметнікаў. У рэчцы спакойн.., Дрэўцы купчаст.., У рэчцы празрыст.. Дрэўцы зялён.. Хор вадзяны заспяваў. У люстра глядзяцца вады. Жабкі рухлів.., Жабкі вясёл.. Скачуць туды і сюды. С. Новік-Пяюн. Падбярыце іншыя прыметнікі да назоўнікаў у адпаведнасці са зместам верша. Рэчка . Дрэўцы . Жабкі . 4. Пісьмова адкажыце на пытанні. Якая часціна мовы дапамагае вызначыць род прыметнікаў? Што трэба зрабіць, каб вызначыць канчатак прыметніка? Што трэба зрабіць, каб вызначыць склон прыметніка? 5. Падкрэсліце правільнае сцверджанне. Прыметнікі ў сказе звязаны з назоўнікамі. Род, лік і склон прыметнікаў вызначаюцца па пытаннях, на якія яны адказваюць. Род прыметнікаў вызначаецца ў адзіночным ліку. Прыметнікі надаюць мове яркасць.
94
Работа 2 Варыянт I 1. Прачытайце. Выпішыце прыметнікі, падбярыце да іх назоўнікі, якія з’яўляюцца назвамі кветак. Выйдзі ў луг ці ў поле Жоўтыя, Летам — Ліловыя, колькі там Белыя, дзівосных кветак! Ружовыя. Дзе ж набралі фарбаў Кветкі? Дзе ж красы дасталі Рэдкай? К. Цвірка. Словы для даведкі: рамонак, смолка, званочак, лотаць, кураслеп, чабор, канюшына, зязюльчыны слёзкі. 2. Прачытайце. Устаўце патрэбныя па сэнсе прыметнікі. Зацвіла канюшына — значыць паспелі суніцы. І пачнецца тады ў лесе свята. Усе любяць паласавацца ягадамі. Часам тут можна ўбачыць цяцерку са сваімі пухавічкамі. З шумам з-пад ног вырвецца рабчык. Сустрэнецца зязюляня з ад ягад дзюбай. У лесе чуюцца галасы. Часопіс “Вясёлка”. Словы для даведкі: чубаты, чырвоная, гучныя, жаўтаротае, сапраўднае, лясныя, чырвонай, жоўтымі. 3. Дапішыце сказы. Прыметнікі абазначаюць Прыметнікі адказваюць на пытанні Прыметнікі ў спалучэнні з назоўнікамі змяняюцца па
. . .
4. Выкарыстоўваючы да месца прыметнікі, напішыце сяброўцы ці сябру тэкст СМС-паведамлення пра тое, што вы бачылі на выставе… (кветак, жывёл, птушак і інш.). 5. Перакладзіце на беларускую мову, запішыце, падкрэсліце прыметнікі. Окраска лошади зависит не только от местности, в которой она родилась, но и от возраста. 95
Серые лошади при рождении бывают вороными, гнедыми или рыжыми. Белыми лошади вообще не рождаются, а становятся. Красивых мастей много. Есть очень красивые белые и розовые лошади. Редкие по окраске лошади, как драгоценные камни. “Детская энциклопедия”. Слоўнік Окраска — афарбоўка. Зависит — залежыць. Местность — мясцовасць. Рождение — нараджэнне. Вообще — наогул. Драгоценный — каштоўны.
Варыянт II 1. Дапішыце ў кожную групу па тры прыметнікі. Якасць: смелы, , , Смак: кіслы, , , Форма і памер: круглы, , , Матэрыял, з якога зроблены прадмет: баваўняны, , .
. . . ,
Словы для даведкі: шырокі, храбры, салодкі, хітры асцярожны, вузкі, салёны, доўгі, шаўковы, палатняны, прэсны, фарфоравы. 2. Падбярыце процілеглыя па сэнсе прыметнікі. Дрэва высокае, а куст . . Возера глыбокае, а сажалка Сцежка вузкая, а поле . Снег белы, а вугаль . 3. Прачытайце. Устаўце патрэбныя па сэнсе прыметнікі. На ўзлесак выйшла ласіха і ласяня. Ласкава прыгравала сонейка. На дрэвах набраклі пупышкі. А на вербах ужо распусціліся коцікі. Задрамала пад сонейкам. Але ўсё чуе звер. Паводле Р. Ігнаценкі. Словы для даведкі: старая, сакавіцкае, малое, пушыстыя, клейкія, асцярожны, стомленая. 96
4. Выкарыстоўваючы да месца прыметнікі, напішыце сяброўцы ці сябру тэкст СМС-паведамлення пра тое, што вы бачылі на выставе… (кветак, жывёл, птушак і інш.). 5. Перакладзіце на беларускую мову, запішыце, падкрэсліце прыметнікі. У вороной лошади всё туловище, грива и хвост окрашены в один цвет. Красивая чёрная — вороная — лошадь. Гнедая лошадь также красивая. Туловище у неё коричневое, а грива, хвост и нижняя часть ног — чёрные. У буланой лошади окраска всего туловища и головы жёлтая. Часто вдоль спины проходит жёлтая полоска. “Детская энциклопедия”. Слоўнік Туловище — тулава. Окрашены — афарбаваныя. Также — таксама. Всего — усяго. Вдоль — уздоўж.
97
ЗАЙМЕННІК Работа 1 Варыянт I 1. Змяніце займеннік я па склонах. Падкрэсліце канчаткі, якія не супадаюць у названым займенніку ў рускай і беларускай мовах. 2. Падбярыце да прапанаваных рускіх займеннікаў з прыназоўнікамі адпаведныя беларускія: с ней — ; над ним — ; под ними — . 3. Устаўце патрэбныя займеннікі. Жыў-быў заяц, выхваляўся: ніколі не баяўся І нікога не баюся, Захачу — з ваўком паб’юся. Выхваляўся без меры. У храбрасць сталі верыць. Усе абходзяць бокам. Раптам сустрэўся з воўкам. І пусціўся без аглядкі, Замільгалі толькі пяткі. У знаёмы Вова, храбрэц, але на словах. І. Вярыла. Выкарыстоўваючы словы з верша, запішыце, які быў на самай справе заяц. 4. Падкрэсліце правільнае сцверджанне. Асабовыя займеннікі называюць асобу чалавека. Займеннікі трэцяй асобы адзіночнага ліку ўказваюць на род. Займеннікі служаць для сувязі слоў у сказе. 5. Выкарыстоўваючы да месца займеннікі, напішы сяброўцы (сябру) запіску з прапановай цікава правесці выхадны дзень. 98
Варыянт II 1. Змяніце займеннік ты па склонах. Падкрэсліце канчаткі, якія не супадаюць у названым займенніку ў рускай і беларускай мовах. 2. Падбярыце да прапанаваных рускіх займеннікаў з прыназоўнікамі адпаведныя беларускія: около меня — ; у него — ; о них — . 3. Устаўце, дзе трэба, займеннікі. Чорны дзяцел сеў на дуб, Узлахмаціў чорны чуб: безгаловы: — Ох і птах Дуб стары, але ж здаровы, Жалудоў мае кош, А яды ў — ні на грош.
Палячу на сасну, Сук струхнелы паласну. Будзе смачны абед, Папалуднаю як след. мшыстая, старая, Для яду трымае. С. Шушкевіч. Чаму дзяцел пераляцеў з дуба на сасну? Адказ запішыце.
4. Падкрэсліце правільнае сцверджанне. Асабовыя займеннікі толькі ўказваюць на асобу чалавека, але не называюць яе. Усе займеннікі ўказваюць на род. Займеннікі выкарыстоўваюцца для таго, каб не паўтараць у тэксце адны і тыя ж словы. 5. Выкарыстоўваючы да месца займеннікі, напішы сяброўцы (сябру) запіску з прапановай цікава правесці выхадны дзень.
99
ДЗЕЯСЛОЎ Работа 1 Варыянт I 1. Прачытайце. Дапішыце канчаткі дзеясловаў. У канцы лістапада мядзведзі залаз у бярлогу, каб прасп усю зіму. А на самай справе мядзведзь не сп , а дрэмл . Ен хутка пачу , як нехта з’явіцца побач з бярлогай. Паляўнічыя гавор , што лапу ён сс , каб есці не хацелася. Другія каж , што лапай ён нос прыкрыва , каб цяплей было. Трэція гавор , што зімой з лап у мядзведзя злаз натаптаная за лета скура. Лапа свярб ад гэтага. Спрасонку ён сваім шурпатым языком і злізва скуру. Паводле А. Жука. Запішыце, дзе зімуюць розныя звяры. 2. Запоўніце табліцу, устаўце канчаткі дзеясловаў. Я
слухаць
гаварыць
чытаць
пісаць
-ю
-у
-ю
-у
Ты Ён (яна, яно) Мы Вы Яны Падкрэсліце канчаткі, якія не супадаюць у названых дзеясловах у рускай і беларускай мовах. 3. Прачытайце. Устаўце дзеясловы ў патрэбнай форме. ўважліва наўкола, і вы на снезе самыя мудрагелістыя сляды: і ланцужкі, і крыжыкі, і дробныя пацеркі. Гэта работа жыхароў лесу. А хто вострымі капыткамі гэтую сцежачку? Куды яны ? На яе шляху можна незразумелыя ямы. Гэта работа дзікоў. Яны ўсю паляну ў пошуках ежы: раслін, каранёў, насякомых і іх лічынак. Паводле Р. Ігнаценкі. 100
Словы для даведкі: паглядзець, заўважыць, вытаптаць, весці, сустрэць, перарыць. 4. Пісьмова адкажыце на пытанні. Ці маюць дзеясловы неазначальнай формы час? Як вызначыць асобу дзеяслова? Як вызначыць спражэнне дзеяслова? 5. Падкрэсліце правільнае сцверджанне. Дзеясловы цяперашняга і будучага часу змяняюцца аднолькава. Дзеясловы прошлага часу змяняюцца па асобах і родах. Дзеясловы неазначальнай формы не маюць часу, ліку і роду.
Варыянт II 1. Прачытайце. Дапішыце канчаткі дзеясловаў. люты мароз. Пад вываратнем старой елкі Зіма. На дварэ ста бярлога. На ёй ляж вялізная гурба снегу. Там зіму мядзведзь і мядзведзіца. Мядзведзь дрэмл ў зімовай бярлозе. У сярэдзіне зімы мядзведзіца нараджа медзведзянятак. Да вясны яны выраста велічынёй з малога сабачку. Яны ўжо ўме шук і есці карэньчыкі, траву. Малых мядзведзікаў называ ланчакі за тое, што яны ссуць маці. Другагодкі таксама не адыходз ад маці. Іх называ пестуны. Паводле А. Жука. Запішыце сваё меркаванне, чаму мядзведзікаў называюць пестунамі. 2. Запоўніце табліцу, устаўце канчаткі дзеясловаў.
Я
глядзець
рабіць
маляваць
ісці
-ю
-у
-ю
-у
Ты Ён (яна, яно) Мы Вы Яны Падкрэсліце канчаткі, якія не супадаюць у названых дзеясловах у рускай і беларускай мовах. 101
3. Прачытайце. Устаўце дзеясловы ў патрэбнай форме. вывадак дзіка. У сакавіку ў глухіх месцах можна Парасяты нядаўна . Маленькія і слабенькія, яны нерухома, адзін да аднаго. Светла-карычневыя, з белымі палоскамі на спіне і з кірпатымі лычыкамі, яны не пад позіркам назіральніка. Толькі маленькія вочкі , што парасяткі . Часопіс “Бярозка”. Словы для даведкі: убачыць, нарадзіцца, ляжаць, прытуліцца, варушыцца, гаварыць, хвалявацца. 4. Пісьмова адкажыце на пытанні. Ці маюць дзеясловы неазначальнай формы лік? Як вызначыць род дзеяслова прошлага часу? Для чаго вызначаецца спражэнне дзеяслова? 5. Падкрэсліце правільнае сцверджанне. Дзеясловы цяперашняга і будучага часу маюць аднолькавыя канчаткі. Дзеясловы прошлага часу змяняюцца па асобах, ліках і родах. Дзеясловы неазначальнай формы маюць час, лік і род.
Работа 2 Варыянт I 1. Прачытайце, устаўце дзеясловы ў патрэбным часе. Дуб да дуба
, камар з дуба . ён дзень да вечара і яму нечага. да яго чмель ды муха. Муха-драмуха сыру камок. Чмель-піскун мёду жбанок. Вось ён і , з чмяля з мухай , нос аб пень і . . Ну і камар! Нават дзякуй не Часопіс “Вясёлка”. Словы для даведкі: нахіліцца, зваліцца, ляжаць, есці, прыляцець, прынесці, прывалачы, пад’есці, напіцца, падзівіцца, павастрыць, паляцець, сказаць. 102
2. Падбярыце да прапанаваных дзеясловаў іншыя з супрацьлеглым значэннем. Ісці — , гаварыць — , спыніцца — , смяяцца — . 3. Прачытайце, устаўце патрэбныя дзеясловы ў цяперашнім часе. Сцёпка з дзедам з рыбалкі. З варот насустрач кот Васька. Ён пачастунку. Каля ганка бабуля. Яна рыбакоў з добрым уловам. і Словы для даведкі: віншаваць, вяртацца, сустракаць, выбягаць, чакаць, стаяць. 4. Уявіце сабе, што ваша мама паехала ў камандзіроўку. Выкарыстоўваючы да месца дзеясловы, напішыце ей СМС-паведамленне пра тое, чым займаліся раніцай у выхадны дзень. 5. Перакладзіце на беларускую мову, запішыце. Ветер — явление природы. Воздух не стоит на месте. Он движется и нагревается. Тёплый воздух поднимается вверх. Его место занимает холодный воздух. Перемещение воздушных потоков и создаёт ветер. Ветер переносит пыль и водяной пар, семена растений. Ветер помогает птицам. “Энциклопедия маленького профессора”. Слоўнік Явление — з’ява. Перемещение — перамяшчэнне. Двигаться — рухацца. Воздушный поток — паветраная плынь. Вверх — уверх. Создавать — ствараць.
Варыянт II 1. Прачытайце, устаўце дзеясловы ў патрэбнай форме. Кот на ганачку І на Ганначку, Як яна , У тазе . , , Кот Сам . лапку ў сподачку, мордачку. І. Муравейка. 103
Словы для даведкі: сядзець, глядзець, умывацца, паласкацца, глядзець, буркацець, умыцца, захацець, мачыць, умываць. 2. Змяніце дзеясловы па часах. еў есць з’есць казаў , чытаў , пісаў , 3. Прачытайце, запішыце апошні сказ правільна, устаўляючы патрэбныя дзеясловы. Бабуля расказала Машы пра тое, як гавораць між сабой птушкі і жывёлы. Маша напісала пра гэта ў пісьме да таты і мамы. Толькі ўсё пераблытала. Вось што ў яе атрымалася: “Дарагія мама і тата! Мне добра ў бабулі. Я дапамагаю ёй па гаспадарцы. За гэта хатнія жывёлы і птушкі мне дзякуюць: гусі мычаць, карова гагоча, парсюк спявае, певень рохкае, качкі мэкаюць, авечкі кракаюць”. 4. Уявіце сабе, што ваша мама паехала ў камандзіроўку. Выкарыстоўваючы да месца дзеясловы, напішыце ёй СМС-паведамленне пра тое, чым вы займаецеся дома вечарам. 5. Перакладзіце на беларускую мову, запішыце. Воздух мы не видим. Поэтому ветер увидеть тоже невозможно. Ветер можно только чувствовать. Можно ощущать его слабое дуновение или сильный порыв. Можно видеть, как ветер раскачивает деревья, срывает шапки прохожих. Каждый из нас может создавать ветер. Человек вдыхает воздух, а затем выдыхает. Создается движение воздуха. А это и есть ветер. “Энциклопедия маленького профессора”. Слоўнік Поэтому — таму. Невозможно — немагчыма. Чувствовать — адчуваць. Ощущать — адчуваць.
104
Дуновение — подых. Создавать — ствараць. Затем — затым. Движение — рух.
МЕТАДЫЧНЫЯ РЭКАМЕНДАЦЫІ ПА АЦЭНЦЫ ВЫНІКАЎ ВУЧЭБНАЙ ДЗЕЙНАСЦІ НАВУЧЭНЦАЎ З ВЫКАРЫСТАННЕМ ДЫЯГНАСТЫЧНЫХ МАТЭРЫЯЛАЎ (ВЫНІКОВЫ КАНТРОЛЬ) Прапанаваныя матэрыялы для выніковага кантролю маюць на мэце праверку і ацэнку здольнасці чацвёртакласнікаў прымяняць атрыманыя ў працэсе вывучэння беларускай мовы веды для рашэння разнастайных задач вучэбнага і практычнага характару. Для выніковага кантролю прапанаваны дзве комплексныя кант рольныя работы, кожная з якіх прадстаўлена ў двух варыянтах. Кантрольная работа складаецца з 10 кампетэнтнасна арыентаваных заданняў. Заданні прадугледжваюць праверку ўменняў, якія сфарміраваліся ў навучэнцаў пры вывучэнні наступных асноўных раздзелаў і тэм праграмы: “Гукі і літары”, “Лексічнае значэнне слова”, “Склад слова”, “Часціны мовы”, “Сказ”, “Тэкст”. Табліца 1. Размеркаванне заданняў па раздзелах і тэмах праграмы. Раздзел або тэма курса
Гукі і літары Лексічнае значэнне слова Склад слова Часціны мовы Сказ Тэкст
Колькасць заданняў у кантрольнай рабоце №1 №2
2а 2 2 2п 2
2а 1 2а 2 1п 2
Літарай “а” пазначаны заданні, якія дадаткова накіраваны на праверку сфарміраванасці ў навучэнцаў арфаграфічных уменняў. Літарай “п” пазначаны заданні, якія дадаткова накіраваны на праверку сфарміраванасці ў навучэнцаў пунктуацыйных уменняў. У комплекснай кантрольнай рабоце выкарыстоўваецца некалькі відаў заданняў, якія прадугледжваюць выбар правільнага адказу з некалькіх прапанаваных, устанаўленне паслядоўнасці, вызначэнне заканамернасці, групоўку, кароткі адказ, разгорнуты адказ, устаўку патрэбных літар у словы, знакаў прыпынку ў сказы, суаднясенне моўных адзінак са схемамі, падзел тэксту на часткі і аднаўленне дэфармаванага тэксту. Падрабязная інфармацыя пра 1) размеркаванне заданняў па раз дзелах праграмы, 2) віды прадметных і метапрадметных уменняў, на дыягностыку якіх яны накіраваны, 3) колькасць балаў, якімі ацэнь ваецца заданне, змешчана ў табліцах 2—3. 105
106
“Гукі і літары”
“Гукі і літары”
2
Блок зместу
1
№ задання
уменне падзяляць словы на склады
веданне правапісу літар е, ё — я, о, э — а, у — ў
віды прадметных ведаў, уменняў і навыкаў
валоданне разумовымі аперацыямі параўнання, аналізу, сінтэзу, абагульнення, класіфікацыі
валоданне разумовымі аперацыямі параўнання, аналізу, сінтэзу, абагульнення, класіфікацыі
віды метапрадметных уменняў і навыкаў
Аб’ект ацэньвання Бал за выкананне задання
3 (заданне выканана без памылак); 2 (дапушчана 1 памылка); 1 (дапушчаны 2—3 памылкі); 0 (дапушчаны 4 і больш памылак)
4 (заданне выканана без памылак, закрэс лена лішняе слова ў кожным радзе); 3 (дапушчаны 1—2 памылкі, закрэслена ліш няе слова ў кожным радзе; усе словы запісаны правільна, правільна закрэслены словы ў дзвюх групах); 2 (дапушчаны 3—4 памылкі, правільна закрэслены словы ў адной—дзвюх групах); 1 (дапушчаны 5—6 памылак, правільна закрэслена слова ў адной групе); 0 (дапушчаны 7 і больш памылак, няправільна закрэслены або не закрэслены лішнія словы ў групах)
Комплексная кантрольная работа 1
Табліца 2. Ацэнка кантрольнай работы 1.
107
“Лексічнае значэнне слова”
“Лексічнае значэнне слова”
“Часціны мовы”
4
5
Блок зместу
3
№ задання
веданне спосабу вызначэння асобы і ліку дзеясловаў; уменне ўтвараць асабовыя формы дзеясловаў
уменне адрозніваць прамое і пераноснае значэнне слова
уменне адрозніваць міжмоўныя амонімы
віды прадметных ведаў, уменняў і навыкаў
валоданне разумовымі аперацыямі параўнання, аналізу, сінтэзу, абагульнення, класіфікацыі
валоданне разумовымі аперацыямі параўнання, аналізу, сінтэзу, абагульнення, класіфікацыі
уменне выконваць заданні творчага і пошукавага характару
віды метапрадметных уменняў і навыкаў
Аб’ект ацэньвання Бал за выкананне задання
3 (заданне выканана без памылак, закрэс лена лішняе слова ў кожным радзе); 2 (дапушчаны 1—2 памылкі, закрэслена лішняе слова ў кожным радзе; усе словы запісаны правільна, правільна закрэслены словы ў дзвюх групах); 1 (дапушчаны 3—4 памылкі, правільна закрэслены словы ў адной—дзвюх групах); 0 (дапушчаны 5 і больш памылак, няправільна закрэслены або не закрэслены лішнія словы ў групах)
3 (заданне выканана без памылак); 2 (няправільна падкрэслены 1—2 словы); 1 (няправільна падкрэслены 3—4 словы); 0 (няправільна падкрэслены 5 і больш слоў)
3 (выпраўлены ўсе памылкі); 2 (выпраўлена 1 памылка); 1 (выпраўлена 1 памылка і 1 правільнае напісанне); 0 (не выпраўлены 2 памылкі)
Комплексная кантрольная работа 1
Працяг табліцы 2.
108
“Часціны мовы”
“Сказ”
7
Блок зместу
6
№ задання
веданне адрозненняў паміж апавядальнымі, пытальнымі і пабуджальнымі сказамі; уменне вызначаць пытальныя словы ў пытальных сказах
веданне лексіка-граматычных прымет дзеяслова, уменне вызначаць час дзеясловаў
віды прадметных ведаў, уменняў і навыкаў
3 (заданне выканана без памылак, правільна ўказаны спосаб групоўкі); 2 (дапушчаны 1—2 памылкі ў групоўцы, правільна ўказаны спосаб групоўкі; правільна згрупаваны словы, не ўказаны спосаб групоўкі); 1 (дапушчаны 3—4 памылкі, не ўказаны або недакладна ўказаны спосаб групоўкі); 0 (дапушчаны 5 і больш памылак, не ўказаны або няправільна ўказаны спосаб групоўкі) 3 (правільна падкрэслены пытальныя словы ў сказах, тэкст дапоўнены патрэбным сказам); 2 (правільна падкрэслены пытальныя словы ў двух сказах, тэкст дапоўнены патрэб ным сказам); 1 (правільна падкрэслены пытальныя словы ў двух сказах, тэкст дапоўнены не тым сказам або сказ запісаны з памылкай); 0 (няправільна падкрэслены пытальныя словы ў сказах, тэкст дапоўнены не тым сказам)
навыкі сэнсавага чытання тэксту; валоданне разумовымі аперацыямі параўнання, аналізу
Бал за выкананне задання
валоданне разумовымі аперацыямі параўнання, аналізу, сінтэзу, абагульнення, класіфікацыі
віды метапрадметных уменняў і навыкаў
Аб’ект ацэньвання
Комплексная кантрольная работа 1
Працяг табліцы 2.
109
“Тэкст”
“Сказ”
“Тэкст”
9
10
Блок зместу
8
№ задання
2 (правільна вызначаны тып тэксту); 1 (правільна вызначаны тып тэксту, але слова разважанне запісана з памылкай); 0 (няправільна вызначаны тып тэксту)
Бал за выкананне задання
2 (правільна вызначана паслядоўнасць усіх частак); 1 (правільна вызначана паслядоўнасць трох частак); 0 (няправільна вызначана паслядоўнасць дзвюх і больш частак тэксту)
4 (правільна пастаўлены знакі прыпынку уменне працаваць з мадэлямі і схемамі; ў сказах, правільна вызначаны схемы сказаў); валоданне разумовымі 3 (няправільна пастаўлены знакі прыпынаперацыямі ку ў адным сказе, правільна вызначаны схемы сказаў); параўнання, аналізу, 2 (правільна пастаўлены знакі прыпынку сінтэзу ў сказах, няправільна вызначаны схемы сказаў); 1 (няправільна пастаўлены знакі прыпынку ў сказах, правільна вызначаны схемы сказаў); 0 (няправільна пастаўлены знакі прыпынку ў сказах, няправільна вызначаны схемы сказаў)
навыкі сэнсавага чытання тэксту
віды метапрадметных уменняў і навыкаў
навыкі сэнсавага веданне ролі плана пры стварэнні тэксчытання тэксту ту; уменне аднаўляць дэфармаваны тэкст па плане
веданне прымет аднародных членаў сказа, сродкаў сувязі аднародных членаў у сказе, правілаў пастаноўкі знакаў прыпынку ў сказах; уменне ставіць знакі прыпынку ў сказах
уменне адрозніваць тэкст-апавяданне, тэкст-апісанне і тэкстразважанне
віды прадметных ведаў, уменняў і навыкаў
Аб’ект ацэньвання
Комплексная кантрольная работа 1
Заканчэнне табліцы 2.
110
“Гукі і літары”
“Гукі і літары”
2
Блок зместу
1
№ задання
веданне сэнсаадрознівальнай ролі гукаў у словах, правапісу парных звонкіх-глухіх зычных; уменне правяраць правапіс слоў з парнымі звонкімі і глухімі зычнымі
веданне правілаў пераносу слоў; уменне падзяляць словы для пераносу
віды прадметных ведаў, уменняў і навыкаў
2 (заданне выканана правільна); 1 (вызначаны не той варыянт пераносу ў адной групе слоў; не вызначаны памылковы варыянт пераносу ў адной групе слоў); 0 (вызначаны не той варыянт пераносу ў дзвюх групах слоў; не вызначаны памылковы варыянт пераносу ў дзвюх групах слоў) 3 (заданне выканана правільна); 2 (дапушчана 1 арфаграфічная памылка); 1 (дапушчаны 2 арфаграфічныя памылкі); 0 (дапушчаны 3 і больш арфаграфічныя памылкі)
валоданне разумовымі аперацыямі параўнання, аналізу, сінтэзу
Бал за выкананне задання
валоданне разумовымі аперацыямі параўнання, аналізу, сінтэзу, абагульнення, класіфікацыі
віды метапрадметных уменняў і навыкаў
Аб’ект ацэньвання
Комплексная кантрольная работа 2
Табліца 3. Ацэнка кантрольнай работы 2.
111
“Састаў слова”
“Састаў слова”
4
Блок зместу
3
№ задання
уменне аналізаваць і коратка характарызаваць склад слоў выразнай будовы, правільна пісаць словы з прыстаўкамі, назоўнікі з прыназоўнікамі
веданне правапісу прыставак з-/с-, раз-/рас-, без-/бес-, уз-/ус-; уменне пісаць словы з гэтымі прыстаўкамі; уменне аналізаваць і коратка характарызаваць склад слоў выразнай будовы
віды прадметных ведаў, уменняў і навыкаў
Бал за выкананне задання
валоданне разумовымі аперацыямі параўнання, аналізу, сінтэзу, абагульнення, класіфікацыі
2 (заданне выканана правільна); 1 (дапушчаны 1—2 памылкі ў вылучэнні слоў); 0 (дапушчаны 3 і больш памылкі ў вылучэнні слоў)
валоданне разумовымі 4 (заданне выканана правільна); аперацыямі 3 (дапушчаны 1—2 арфаграфічныя памылкі); параўнання, аналізу, 2 (дапушчаны 1—2 арфаграфічныя памылсінтэзу, абагульнення, кі, дапушчаны 1—2 памылкі ў вылучэнні прыкласіфікацыі ставак); 1 (дапушчаны 3—4 арфаграфічныя памылкі, дапушчаны 3—4 памылкі ў вылучэнні прыставак); 0 (дапушчаны 5 і больш арфаграфічных памылак, дапушчаны 5 і больш памылак у вылучэнні прыставак)
віды метапрадметных уменняў і навыкаў
Аб’ект ацэньвання
Комплексная кантрольная работа 2
Працяг табліцы 3.
112
“Лексічнае значэнне слова”
“Часціны мовы”
6
Блок зместу
5
№ задання
уменне вызначаць склон назоўнікаў і іх склонавыя пытанні; уменне выкарыстоўваць назоўнікі ў патрэбных склонавых формах у сказах
веданне прымет сінонімаў, антонімаў; уменне адрозніваць, параўноўваць сінонімы, антонімы, мнагазначныя і адназначныя словы
віды прадметных ведаў, уменняў і навыкаў
уменне будаваць разважанні
валоданне разумовымі аперацыямі параўнання, аналізу, сінтэзу, абагульнення, класіфікацыі
віды метапрадметных уменняў і навыкаў
Аб’ект ацэньвання Бал за выкананне задання
3 (правільна дапісаныя канчаткі, правільна пабудаванае разважанне); 2 (правільна дапісаныя канчаткі, няправільна пабудаванае разважанне); 1 (правільна дапісаныя канчаткі, разважанне не пабудавана); 0 (няправільна дапісаныя канчаткі)
3 (заданне выканана правільна); 2 (знойдзена лішняе слова ў 2 групах); 1 (знойдзена лішняе слова ў 1 групе); 0 (заданне выканана няправільна)
Комплексная кантрольная работа 2
Працяг табліцы 3.
113
“Часціны мовы”
“Сказ”
8
Блок зместу
7
№ задання
веданне прымет аднародных членаў сказа, сродкаў сувязі аднародных членаў у сказе, правілаў пастаноўкі знакаў прыпынку ў сказах; уменне ставіць знакі прыпынку ў сказах
веданне асноўных лексіка-граматычных прымет назоўніка, прыметніка, дзеяслова; уменне адрозніваць вывучаныя часціны мовы
віды прадметных ведаў, уменняў і навыкаў
3 (заданне выканана без памылак, правільна ўказаны спосаб групоўкі); 2 (дапушчаны 1—2 памылкі ў групоўцы, правільна ўказаны спосаб групоўкі, правільна групаваны словы, не ўказаны спосаб групоўкі); 1 (дапушчаны 3—4 памылкі, не ўказаны або недакладна ўказаны спосаб групоўкі); 0 (дапушчаны 5 і больш памылак, не ўказаны або няправільна ўказаны спосаб групоўкі) 3 (заданне выканана правільна); 2 (правільна пастаўлены знакі прыпынку ў двух сказах); 1 (правільна пастаўлены знакі прыпынку ў адным сказе); 0 (няправільна пастаўлены знакі прыпынку ва ўсіх сказах)
валоданне разумовымі аперацыямі параўнання, аналізу, сінтэзу
Бал за выкананне задання
валоданне разумовымі аперацыямі параўнання, аналізу, сінтэзу, абагульнення, класіфікацыі
віды метапрадметных уменняў і навыкаў
Аб’ект ацэньвання
Комплексная кантрольная работа 2
Працяг табліцы 3.
114
9
№ задання
“Тэкст”
Блок зместу
веданне прымет сказа, тэксту, правіл афармлення сказаў на пісьме; уменне дапасоўваць прыметнікі да назоўнікаў у патрэбнай форме пры складанні ўласных сказаў і тэкстаў
віды прадметных ведаў, уменняў і навыкаў
Бал за выкананне задання
4 (заданне выканана без памылак); 3 (дыялог правільна дапоўнены рэплікамі, дапушчаны 1—2 арфаграфічныя, граматычныя або пунктуацыйныя памылкі, падкрэслены патрэбныя прыметнікі); 2 (дыялог дапоўнены рэплікамі, дапушчаны 1—2 памылкі ў пабудове рэплік дыялогу, дапушчаны 3—4 арфаграфічныя або пунктуацыйныя памылкі, падкрэслены не ўсе патрэбныя прыметнікі); 1 (дыялог дапоўнены рэплікамі, дапушчаны 3 і больш памылкі ў пабудове рэплік дыялогу, дапушчана 5—7 арфаграфічных або пунктуацыйных памылак, не падкрэслены патрэбныя прыметнікі); 0 (заданне выканана няправільна)
віды метапрадметных уменняў і навыкаў
уменне ўдзельнічаць ў дыялогах на даступныя навучэнцам тэмы: выкарыстоўваць сказы розных тыпаў, адэкватна перадаваць эмоцыі, захоўваць неабходную інтанацыю ў межах сказа; валоданне навыкамі сэнсавага чытання тэксту
Аб’ект ацэньвання
Комплексная кантрольная работа 2
Працяг табліцы 3.
115
10
№ задання
“Тэкст”
Блок зместу віды метапрадметных уменняў і навыкаў
веданне спосабаў навыкі сэнсавага выражэння тэмы чытання тэксту ў тэксце; уменне вызначаць тэму тэксту, адроз ніваць тэкст-апавяданне, тэкст-апісанне і тэкст-разважанне
віды прадметных ведаў, уменняў і навыкаў
Аб’ект ацэньвання Бал за выкананне задання
3 (заданне выканана правільна); 2 (правільна вызначаны тэма і тып тэкстаў, няправільна адзначана, дзе можна су стрэць тэкст; правільна вызначана тэма, няправільна вызначаны тып тэкстаў, правільна адзначана, дзе можна сустрэць тэкст; правільна вызначаны тып тэкстаў і месца, дзе можна сустрэць тэкст, няправільна вызначана тэма); 1 (правільна вызначаны тэма або тып тэкстаў, няправільна адзначана, дзе можна сустрэць тэкст); 0 (заданне выканана няправільна)
Комплексная кантрольная работа 2
Заканчэнне табліцы 3.
Табліца 4. Шкала ацэнкі комплекснай кантрольнай работы.
Колькасць балаў, атрыманых вучнямі
1—6
7—12
Узровень засваення прад метнага зместу і асваення метапрадметных вынікаў навучання
Нізкі
Здавальняльны
13—18
19—24
Сярэдні Дастатковы
25—30
Высокі
Выніковы кантроль праводзіцца ў чацвёртым класе ў канцы навучальнага года. На выкананне комплекснай кантрольнай работы адводзіцца ўрок. Вучні афармляюць комплексную кантрольную работу так, як гэтаму іх вучылі на ўроках, і працуюць непасрэдна на друкаваных аркушах: чытаюць заданне, асэнсоўваюць яго, падбіраюць правільны адказ. Асаблівасцю правядзення комплекснай кантрольнай работы з’яўляецца поўная самастойнасць навучэнцаў. Пры ацэнцы выканання асобных заданняў і работы ў цэлым неабходна звяртаць ўвагу не толькі на ступень засваення прадметнага зместу, але і на асваенне чацвёртакласнікамі метапрадметных вынікаў навучання.
116
Кантрольная работа 1 Варыянт I 1. Дапішыце патрэбныя літары на месцы пропускаў. 1) В..сна, вес..ліцца, бал..рына, б..роза; 2) р..чка, р..чулка, зар..чны, р..чанька, прыр..чны; 3) ..ладзік, за..тра, тра..ка, ішо.., здаро..е. У кожнай групе слоў знайдзіце лішняе і закрэсліце яго. 2. На парце у кожнага вучня ляжалі наступныя прадметы: Кніга, вокладка, сшытак, нажніцы, пендзлік, фламастар, гумка, аловак, дзённік, папера, папка, вугольнік, клей, фарбы, лінейка. Настаўніца сказала дзецям пакласці ў рукзак тыя прадметы, назвы якіх складаюцца з трох складоў. Запішыце, якія прадметы аказаліся ў рукзаку кожнага вучня. 3. Вучню неабходна было дапоўніць сказы патрэбнымі спалучэннямі слоў. Праверце, ці правільна ён выканаў заданне. На караблі пачалася … … .
вялікая качка
Па рацэ плыла … … .
вялікая гайданка
… … быў абсаджаны дрэвамі.
вялікі гасцінец
Бабуля прывезла ўнуку… … .
смачны гасцінец
Апоўначы карэта Папялушкі ператварылася ў … … .
вялікі кавун
… … быў чырвоным і сакавітым усярэдзіне.
звычайны гарбуз
Калі знойдзеце памылкі, выпраўце іх. 4. Прачытайце спалучэнні слоў. Падкрэсліце прыметнікі, якія ўжыты ў пераносным значэнні. Халодныя злыя вятры; прыемны светлы ўспамін; ціхі мяккі голас; бліскучы правільны адказ, лагодныя маленькія хвалі. 5. Дапішыце канчаткі дзеясловаў. 1-я ас. мн. л. слуха , чыта , кос , няс , спява ; 2-я ас. адз. л. бяр , пал , ляц , бач , кроч ; 3-я ас. адз. л. пал , бал , гар , студз , хвал . У кожнай групе дзеясловаў знайдзіце лішні і закрэсліце яго. 117
6. Размяркуйце словы на тры групы. Ідзём, карміў, выбяруць, ходзім, рэзала, прынясе, бярэ, замаўчыць, паслухалі. Укажыце прымету, паводле якой былі згрупаваны словы. 7. Прачытайце сказы. Падкрэсліце пытальныя словы ў іх. Хто складае скорагаворкі? Для чаго нам патрэбны скорагаворкі? Ці любіце вы расказваць скорагаворкі? Якім з гэтых сказаў трэба дапоўніць наступны тэкст? Дапішыце патрэбны сказ у тэкст. Скорагаворкі ? Скорагаворкі памагаюць нам вучыцца. Вучыцца радасна, весела, у ахвотку. Галоўнае ў скорагаворцы не ў тым, каб скора сказаць. Важна правільна, выразна і прыгожа вымавіць кожнае слова. Скорагаворкі вучаць гаварыць, развіваюць, узбагачаюць нашу мову. Паводле В. Віткі. 8. Укажыце тып тэксту “Скорагаворкі”. 9. Прачытайе сказы. Пастаўце ў іх патрэбныя знакі прыпынку. 1) Аленка збірае рамонкі званочкі дзьмухаўцы 2) Рамонкі званочкі дзьмухаўцы цвітуць на лузе Якому сказу адпавядае кожная схема? Пастаўце адпаведную лічбу ў квадраціку насупраць кожнай схемы сказа. што? ,
дзе?
,
д. ч.
.
д. ч.
.
што? д. ч. ,
д. ч. ,
10. Прачытайце. Што парушана ў тэксце? Вавёрачка Дзед у Сяргейкі працуе лесніком. Ён часта бярэ хлопчыка ў свой абход. Аднойчы пад вечар дзед і Сяргейка вярталіся дамоў. Раптам на сцяжынцы яны ўбачылі вавёрачку. Праз месяц ранка зажыла. Не пазнаць было вавёрачку. Яна стала жвавая, вёрткая. Хоць і не хацелася Сяргейку, але прыйшлося вавёрачку ў лес выпусціць. 118
Вавёрачка таксама ўбачыла людзей і шмыганула ў траву. Скокнула да кустоў раз, другі, але толькі на трох лапках. Пярэдняй яна да зямлі не дакраналася. Сяргейка з дзедам прынеслі вавёрачку дамоў, змазалі ёдам на лапцы ранку, забінтавалі. Хлопчык карміў яе семкамі, арэхамі. Паводле Я. Галубовіча. Аднавіце паслядоўнасць частак тэксту з апорай на прапанаваны план. План 1. Сустрэча з вавёрачкай. 2. Незвычайныя паводзіны звярка. 3. Дзед з унукам выходжваюць вавёрку. 4. Хуткае выздараўленне. Лічбамі ў квадраціках абазначце нумар кожнай часткі.
Варыянт II 1. Дапішыце патрэбныя літары на месцы пропускаў. 1) С..кунда, з..мля, в..сковы, с..стра, з..лёны; 2) г..р..док, г..р..дскі, г..рад, прыг..р..дны, заг..р..дны; 3) Па..лік, ласта..ка, дзя..чынка, купі.., сл..хала. У кожнай групе слоў знайдзіце лішняе і закрэсліце яго. 2. На парце у кожнага вучня ляжалі наступныя прадметы: кніга, вокладка, сшытак, нажніцы, пендзлік, фламастар, гумка, аловак, дзённік, папера, папка, вугольнік, клей, фарбы, лінейка. Настаўніца сказала дзецям пакласці ў рукзак тыя прадметы, назвы якіх складаюцца з двух складоў. Запішыце, якія прадметы аказаліся ў рукзаку кожнага вучня. 3. Вучню неабходна было дапоўніць сказы патрэбнымі спалучэннямі слоў. Праверце, ці правільна ён выканаў заданне. На падлозе ляжыць … … .
вялікі дыван
… … стаіць каля сцяны.
вялікая канапа
Дапамога людзям — … … .
добрая справа
Вялікі стол стаяў … … .
справа ад акна
Хвораму чалавеку патрэбны … … .
поўны пакой
У Ігара быў … … гасцей.
поўны спакой
Калі знойдзеце памылкі, выпраўце іх.
119
4. Прачытайце спалучэнні слоў. Падкрэсліце прыметнікі, якія ўжыты ў пераносным значэнні. Прыемныя цёплыя словы; гучны цвёрды голас; вясёлая сонечная раніца; маленькі гаманлівы ручаёк; дажджлівая сумная восень. 5. Дапішыце канчаткі дзеясловаў. 1-я ас. адз. л. вяж , лята , наш , каш , бяг ; 2-я ас. мн. л. воз , бел , кроч , раша , ліч ; 3-я ас. адз. л. хоч , бяр , ляц , лез , кліч . У кожнай групе дзеясловаў знайдзіце лішні і закрэсліце яго. 6. Размяркуйце словы на тры групы. Калыхаў, загадвае, пачытае, цячэ, стаяў, высахне, пагуляў, раблю, знойдзе. Укажыце прымету, паводле якой былі згрупаваны словы. 7. Прачытайце сказы. Падкрэсліце пытальныя словы ў іх. Якія загадкі вы ведаеце? Як разгадаць загадку? Хто не любіць загадак? Якім з гэтых сказаў трэба дапоўніць наступны тэкст? Дапішыце патрэбны сказ у тэкст. Загадкі ? Усе любяць. Добра ў вольную часіну падумаць, каб разгадаць, пра што ў іх гаворыцца, бо ўсе загадкі складаюцца з хітрых слоў. Вось паслухайце: “Сам у ботах, а хаджу на галаве”. Хто ён гэты вясёлы дзівак і штука‹р? Не спяшайцеся з адказам. Калі адгадалі ўсё правільна — адкажыце разам, усім класам. Паводле В. Віткі. 8. Укажыце тып тэксту “Загадкі”. 9. Прачытайе сказы. Пастаўце ў іх патрэбныя знакі прыпынку. 1) У партфелі ляжаць кніжкі сшыткі алоўкі 2) Кніжкі сшыткі алоўкі Паўлік кладзе ў партфель Якому сказу адпавядае кожная схема? Пастаўце адпаведную лічбу ў квадраціку насупраць кожнай схемы сказа. 120
дзе?
што?
д. ч.
,
,
што? д. ч. ,
д. ч. ,
. куды?
д. ч.
д. ч.
.
10. Прачытайце. Што парушана ў тэксце? Рукавічка Валя выканала дамашнія заданні, выйшла на вуліцу. Каля яе дома ёсць невялікі, але ўтульны двор. Вакол растуць таполі і клёны. Раптам яна ўбачыла на дарожцы рукавічку. Дзяўчынка агледзелася. Навокал нікога не было відаць. Валя павесіла знаходку на куст і вярнулася дамоў. У кватэры яна распранулася, падышла да акна. Дзяўчынка глянула на кусцік і знайшла вачамі рукавічку. Праз некалькі хвілін Валя заўважыла жанчыну з маленькім хлопчыкам. Хлопчык не прайшоў міма, а зняў рукавічку з кусціка. Потым ён дастаў з кішэні такую ж рукавічку. Мама і сын былі задаволены. Валя парадавалася, што згубленая рэч знайшла свайго гаспадара. Дзяўчынка паглядзела ва ўсе бакі, але сябровак не ўбачыла. Валя пастаяла, падумала, пайшла па пратаптанай дарожцы. Паводле П. Рунца. Аднавіце паслядоўнасць частак тэксту з апорай на прапанаваны план. План 1. У двары. 2. Сябровак няма. 3. Згубленая рукавічка. 4. Гаспадар знайшоўся. Лічбамі ў квадраціках абазначце нумар кожнай часткі.
Кантрольная работа 2 Варыянт I 1. Прачытайце. У кожным радку знайдзіце і закрэсліце няправільны варыянт пераносу слова. 1) Уз-лессе, узле-ссе, узлес-се, узлесс-е; 2) паў-тарэнне, па-ўтарэнне, паўта-рэнне, паўтарэн-не; 121
2. Прачытайце спалучэнні слоў. Устаўце ў словы патрэбныя літары на месцы пропускаў. 1) Белы гры.., захварэў на гры..; 2) смачны пло.., драўляны пло..; 3) ле.. на дрэва, густы ле.. . 3. Дапішыце патрэбныя літары на месцы пропускаў. Выдзеліце прыстаўкі ў словах. 1) Б..злюдны, б..зрадасны, б..здарожны, б..злесны, б..змежны; 2) бе..бярэжны, бе..выходны, бе..памылковы, бе..надзейны, бе.. білетны; 3) ра..пытваць, ра..таптаць, ра..паліць, ра..весці, ра..пісаць. У кожнай групе слоў знайдзіце лішняе і закрэсліце яго. 4. Сярод запісаных слоў знайдзіце словы з прыстаўкамі і падкрэсліце іх. (па)лесе (па)беглі (па)дарозе (пад)бярозавік (пад)бярозай (пад)стол (за)рэчкай (за)рэчны (за)таварышам 5. Прачытайце словы. Пазнаёмцеся з прыметай, паводле якой трэба адабраць словы ў кожнай групе. 1) дрыжэць, уздрыгваць, замерзнуць, падрыгваць 2) маска, клетка, ваза, іголка, клас 3) высокі, нізкі, вялікі
сінонімы мнагазгачныя словы антонімы
Сфармулюйце заданне да практыкавання і выканайце яго. 6. Выберыце правільнае сцверджанне і запішыце ход сваіх разважанняў. У сказах Паўлік радаваўся новай кніз.. . і Аленка прачытала гэта ў новай кніз.. выдзелены назоўнік мае розныя канчаткі, таму што мае аднолькавыя канчаткі, таму што Дапішыце патрэбныя канчаткі назоўнікаў. 7. Размяркуйце словы на чатыры групы. Укажыце, паводле якой прыметы вы размеркавалі іх. 122
Лес, на, высокі, ісці, пад, добры, стаяць, сонца, у, сподак, круглы, смяяцца, дом, бялець, цёплы, за. 8. Прачытайце сказы. Пастаўце ў іх патрэбныя знакі прыпынку. 1) Калі ты вернешся са школы 2) Летам Андрэйка лятаў на самалёце і ездзіў на цягніку 3) Бабуля падаіла карову а потым наліла кату малака 9. Уявіце, што вы забылі ў школе сумку са зменным абуткам. Вы вярнуліся, каб запытацца пра яе ў вахцёра. Дапоўніце размову з вахцёрам патрэбнымі словамі і сказамі. Выкарыстайце малюнкі сумкі і абутку. Ты: Прабачце, ці не знаходзілі вы ў гардэробе сумку. Вахцёр: У гардэробе засталося некалькі сумак. Якога колеру твая сумка? Ты: . Вахцёр: А што ляжыць у тваёй сумцы? Ты: . Вахцёр: Як выглядае твой абутак? Ты: . Падкрэсліце прыметнікі, без якіх немагчыма было б апісаць сумку і абутак. 10. Прачытайце тэксты. Курыца — самая распаўсюджаная свойская птушка. Яна лятае дрэнна і недалёка. Важыць птушка ад 1,5 да 5 кілаграмаў у залежнасці ад пароды. Курыца выседжвае куранят у цёплым памяшканні тры тыдні. Праз тыдзень пасля гэтага, калі стаіць цёплае надвор’е, куранят пераводзяць у двор. Па двары хадзіла шэрая чубатка. Сама худая, шыя тоненькая. Каля яе мітусілася дзесяць пухнаценькіх маленькіх жоўценькіх клубочкаў. Дзесяць куранятак. Куды шэрая чубатка ступіць — туды жоўтыя клубочкі коцяцца. І вадою, здавалася, іх не разальеш. Паводле Я. Галубовіча. Запішыце, якой тэмай яны аб’яднаны. Укажыце тып тэкстаў. Адначце літарай Э ў квадраціку той тэкст, які можна сустрэць у энцыклапедыі. 123
Варыянт II 1. Прачытайце. У кожным радку знайдзіце і закрэсліце няправільны варыянт пераносу слова. 1) Уз-вышша, узвы-шша, узвыш-ша, у-звышша; 2) ура-жанне, уражанн-е, уража-нне, уражан-не. 2. Прачытайце спалучэнні слоў. Устаўце ў словы патрэбныя літары на месцы пропускаў. 1) Рыжы ко.., складаны ко..; 2) знакаміты ро.., бяззубы ро..; 3) мо.. чытаць па-нямецку, зялёны мо.. . 3. Дапішыце патрэбныя літары на месцы пропускаў. Выдзеліце прыстаўкі ў словах. 1) Б..спамылковы, б..спрычынны, б..склапотны, б..стурботны, б..схмарны; 2) бя..воблачны, бя..шумны, бя..цэнны, бя..шкодны, бя..хвосты; 3) ра..дзяліць, ра..думваць, ра..жаваць, ра..ламаць, ра..класці. У кожнай групе слоў знайдзіце лішняе і закрэсліце яго. 4. Сярод запісаных слоў знайдзіце назоўнікі з прыназоўнікамі і падкрэсліце іх. (ад)бегчы (ад)школы (ад)борны (з)матуляй (з)лезці (з)рабіць (пры)школьны (пры)ходзіць (пры)дарозе 5. Прачытайце словы. Пазнаёмцеся з прыметай, паводле якой трэба адабраць словы ў кожнай групе. 1) патушыць, пагасіць, задзьмуць, гарэць
сінонімы
2) нос, ножка, балерына, ручка
мнагазначныя словы
3) доўгі, шырокі, кароткі
антонімы
Сфармулюйце заданне да практыкавання і выканайце яго. 6. Выберыце правільнае сцверджанне і запішыце ход сваіх разважанняў. У сказах Дзеці запляскалі ў далоні ад радасц... і Няхай усе людзі жывуць у радасц.. выдзелены назоўнік мае розныя канчаткі, таму што мае аднолькавыя канчаткі, таму што 124
Дапішыце патрэбныя канчаткі назоўнікаў. 7. Размяркуйце словы на чатыры групы. Укажыце, паводле якой прыметы вы размеркавалі іх. Стол, на, нізкі, слухаць, пад, мяккі, чытаць, месяц, у, кубак, прыгожы, зелянець, лес, купацца, гарачы, з-за. 8. Прачытайце сказы. Пастаўце ў іх патрэбныя знакі прыпынку. 1) Таня сябруе з Аленкай Ірай і Андрэйкам 2) Колькі ўрокаў будзе ў цябе сёння 3) У парку раслі бярозы і клёны 9. Уявіце, што вы забылі ў школе сумку са спартыўнай формай. Вы вярнуліся, каб запытацца пра яе ў вахцёра. Дапоўніце размову з вахцёрам патрэбнымі словамі і сказамі. Выкарыстайце малюнкі сумкі і спартыўнай формы. Ты: Прабачце, ці не знаходзілі вы ў гардэробе сумку. Вахцёр: У гардэробе засталося некалькі сумак. Якога колеру твая сумка? Ты: . Вахцёр: А што ляжыць у тваёй сумцы? . Ты: Вахцёр: Як выглядае твая спартыўная форма? Ты: . Падкрэсліце прыметнікі, без якіх немагчыма было б апісаць сумку і спартыўную форму. 10. Прачытайце тэксты. На ўскрайку лесу, пасярод паляны, стаяла елачка. Яна была вельмі прывабная — зграбная, галінкі роўныя, пругкія. Іголкі незвычайныя, серабрыстыя, дзівоснай шэранню абсыпаныя. Т. Мушынская. Елка — род дрэў сямейства сасновыя. Сустракаецца каля 40 відаў вечназялёных высокіх дрэў з прыгожай кронай. Жывуць елкі 250—300 гадоў. Запішыце, якой тэмай яны аб’яднаны. Укажыце тып тэкстаў. Адначце літарай М у квадраціку той тэкст, які можна сустрэць у мастацкай кнізе. 125
СПІС ВЫКАРЫСТАНЫХ КРЫНІЦ 1. Бадак, А. Жывёлы / А. Бадак. — Мінск : Літаратура і мастацтва, 2009. 2. Бадак, А. Насякомыя / А. Бадак. — Мінск : Літаратура і мастацтва, 2011. 3. Бадак, А. Птушкі / А. Бадак. — Мінск : Маст. літ., 2010. 4. Беларуская літаратура : Пазакласнае чытанне / аўт.-уклад. Л. І. Строк. — Мінск : Юнипресс, 2009. — С. 80—81. 5. Бензярук, А. Свята для сэрца / А. Бензярук. — Мінск : Літаратура і мас тацтва, 2009. 6. Брыль, Я. Трохі пра вечнае / Я. Брыль. — Мінск : Маст. літ., 1978. 7. Бяспалы, З. Русачок і Белячок : казкі / З. Бяспалы // Песня івалгі : апавяданні для мал. шк. узросту / Р. Ігнаценка ; маст. У. Гладкевіч. — Мінск : Юнацтва, 1998. — 109 с. : іл. — С. 56, 58, 71, 82, 83, 99. 8. Вітка, В. Урокі роднага слова : вершы, казкі, апавяданні : для мал. шк. уз росту / В. Вітка ; уклад. Т. Тарасава ; маст. М. Казлоў. — Мінск : Юнацтва, 2001. — С. 72, 80—83. 9. Вясёлка : вершы, апавяданні, казкі, п’есы, песні / уклад. М. А. Маляўка. — Мінск : Маст. літ., 2012. — 279 с. : іл. — С. 88. 10. Вясёлка. — 2015. — № 2. 11. Вясёлка : вершы, аправяданні, казкі / укл. Т. Тарасава. — Мінск : Юнацтва, 1981. 12. Вяснянка : вершы, апавяданні, казкі беларус. пісьменнікаў / уклад. У. Лiпскi. — Мінск : Юнацтва, 1983. 13. Галубовіч, Я. Дзівосы роднай прыроды : апавяданні і казкі для дзяцей / Я. Галубовіч ; маст. К. Разанкова. — Мінск : Пачатковая школа, 2012. — С. 32. 14. Галубовіч, Я. Хто рукавічку згубіў? : апавяданні, казкі : кн. для дзяцей дашк. і мал. шк. узросту / Я. Галубовіч. — Мінск : Нар. асвета, 2012. — С. 12—13. 15. Грынчанка, П. Сакрэты кветак для дарослых і дзетак / П. Грын чанка. — Мінск : Маст. літ., 2010. 16. Детская энциклопедия. — М. : Изд-во АПН РСФСР, 1959.
126
17. Дзень за днём. — Мінск : Юнац тва, 1997. 18. Жывая кніга прыроды / уклад. І. С. Марачкіна. — Мінск : Бацькаўшчына, 1997. 19. Кніга пра расліны. — Мінск : Маст. літ., 2004. 20. Мая Айчына : хрэст. / уклад. В. У. Буткевіч, Н. Г. Ваніна, А. У. Талкачова. — Мінск : Пачатковая школа, 2005. 21. Муравейка, І. Куды ні пойдзеш — цуды знойдзеш : вершы, апавяданні, казкі, загадкі : для мал. шк. узросту / І. Муравейка ; маст. А. Пратасеня. — Мінск : Юнацтва, 2001. — С. 82. 22. Мушынская Т. М. Вожыкі ў футбол гуляюць : вершы, апавяданні, казкі : для дзяцей мал. шк. узросту / Т. Мушынская ; маст. Г. Хінка-Янушкевіч. — Мінск : Літаратура і мастацтва, 2008. — С. 50, 96. 23. Незабудкі : вершы сучасных беларускiх паэтаў / уклад. У. I. Карызна, Я. I. Хвалей. — Мінск : Юнацтва, 2000. 24. Падарожжа ў свет дзівосаў : для мал. шк. узросту / уклад. П. П. Сако віч. — Мінск : Беларусь, 2013. — 264 с. : іл. — С. 11, 148—151. 25. Разанаў, А. Дождж: возера ў акупунктуры / А. Разанаў. — Мінск : І. П. Лог вінаў, 2007. 26. Рунец, П. Алёшка-верхалаз / П. Рунец ; маст. В. Кандара. — Мінск : Беларусь, 1963. — С. 51—52. 27. Сцяжынка / Л. С. Марціновіч, Т. У. Юрэвіч, Л. У. Іўліева. — Мінск : Нар. асвета, 1994. 28. Хрэстаматыя для пазакласнага чы тання ў 2 класе / уклад. В. І. Гапанёнак. — Мінск : Сэр-Віт, 2017. 29. Шаўлоўская, М. Ф. Хрэстаматыя па беларускай дзіцячай літаратуры / М. Ф. Шаўлоўская. — Мінск : Выш. шк., 1984. 30. Ягоўдзік, У. Сонечныя пялёсткі / У. Ягоўдзік. — Мінск : М. Р. Ягоўдзік, 2003. 31. Янчанка, М. З людзьмі — добра / М. Янчанка ; маст. В. Стасевіч. — Мінск : Маст. літ., 1973. — С. 38.
ЗМЕСТ УВОДЗІНЫ........................................................................................... 3 МЕТАДЫЧНЫЯ РЭКАМЕНДАЦЫІ ПА РАБОЦЕ З ДЫДАКТЫЧНЫМ МАТЭРЫЯЛАМ.................................................... 5 ТЭКСТ................................................................................................... 8 Тыпы тэксту.......................................................................................... 8 Будова тэксту-апавядання................................................................... 10 Будова тэксту-апісання........................................................................ 14 Будова тэксту-разважання.................................................................. 16 СКАЗ................................................................................................... 19 Сказы з аднароднымі членамі............................................................ 19 СЛОВА................................................................................................ 23 Склад слова. Часткі слова................................................................. 23 Канчатак............................................................................................. 24 Аснова................................................................................................ 25 НАЗОЎНІК............................................................................................ 27 Назоўнік як часціна мовы................................................................... 27 Змяненне назоўніка па склонах. Назвы склонаў і пытанні да іх...... 32 Скланенне назоўнікаў 1-га скланення. Правапіс склонавых канчаткаў............................................................ 37 Скланенне назоўнікаў 2-га скланення. Правапіс склонавых канчаткаў............................................................ 41 Скланенне назоўнікаў 3-га скланення. Правапіс склонавых канчаткаў........................................................... 44 Скланенне назоўнікаў множнага ліку. Правапіс склонавых канчаткаў........................................................... 46 Адрозненне націску назоўнікаў у беларускай і рускай мовах.......... 50 ПРЫМЕТНІК........................................................................................ 51 Змяненне прыметнікаў па родах, ліках і склонах.............................. 51 Скланенне прыметнікаў мужчынскага і ніякага роду........................ 55 Скланенне прыметнікаў жаночага роду............................................. 56 Скланенне прыметнікаў множнага ліку.............................................. 58 ЗАЙМЕННІК........................................................................................ 59 Займеннік як часціна мовы............................................................... 59 Займеннікі 1-й, 2-й, 3-й асобы адзіночнага і множнага ліку............ 59 Скланенне займеннікаў 1-й асобы..................................................... 60 127
Скланенне займеннікаў 2-й асобы...................................................... 60 Скланенне займеннікаў 3-й асобы.................................................... 61 ДЗЕЯСЛОЎ.......................................................................................... 62 Змяненне дзеясловаў па часах і ліках.............................................. 62 Змяненне дзеясловаў прошлага часу па родах. Суфіксы дзеясловаў прошлага часу.................................................... 62 Неазначальная форма дзеяслова. Правапіс дзеясловаў на -ся, -цца....................................................... 63 Змяненне дзеясловаў цяперашняга і будучага часу па асобах і ліках (спражэнне)............................................................. 64 І і ІІ спражэнне дзеясловаў. Утварэнне формы 1-й асобы адзіночнага ліку дзеясловаў................ 65 Утварэнне формы 1-й асобы множнага ліку дзеясловаў I і II спражэння................................................................. 66 Утварэнне формы 2-й асобы адзіночнага ліку дзеясловаў I і II спражэння................................................................. 66 Утварэнне формы 2-й асобы множнага ліку дзеясловаў I і II спражэння................................................................. 67 Утварэнне формы 3-й асобы адзіночнага ліку дзеясловаў I і II спражэння................................................................. 67 МЕТАДЫЧНЫЯ РЭКАМЕНДАЦЫІ ПА АЦЭНЦЫ ВЫНІКАЎ ВУЧЭБНАЙ ДЗЕЙНАСЦІ НАВУЧЭНЦАЎ З ВЫКАРЫСТАННЕМ ДЫЯГНАСТЫЧНЫХ МАТЭРЫЯЛАЎ (ТЭМАТЫЧНЫ КАНТРОЛЬ)...... 69 Тэкст..................................................................................................... 73 Сказ...................................................................................................... 78 Склад слова....................................................................................... 85 Назоўнік............................................................................................. 88 Прыметнік........................................................................................... 93 Займеннік............................................................................................. 98 Дзеяслоў............................................................................................ 100 МЕТАДЫЧНЫЯ РЭКАМЕНДАЦЫІ ПА АЦЭНЦЫ ВЫНІКАЎ ВУЧЭБНАЙ ДЗЕЙНАСЦІ НАВУЧЭНЦАЎ З ВЫКАРЫСТАННЕМ ДЫЯГНАСТЫЧНЫХ МАТЭРЫЯЛАЎ (ВЫНІКОВЫ КАНТРОЛЬ)........ 105 СПІС ВЫКАРЫСТАНЫХ КРЫНІЦ......................................................126
128