Data Loading...
Ismail Kadare Prilli i Thyer e book Part 1 Flipbook PDF
Ismail Kadare Prilli i Thyer e book Part 1
278 Views
208 Downloads
FLIP PDF 1.16MB
LIBRARIA IME Ismail Kadare (28 Janar 1936)
PRILLI I
THYER Libraria Dixhitale
www.librariaime.com
Prilli i thyer
1
KAPITULLI I PARE Sa herë që ndiente ftohtë nga këmbët, ai lëvizte pak gjunjët dhe atëherë diku poshtë" vêtes dëgjonte guralecët që zhurmonin ankueshëm. Në të vërtetë ankesa ishte brenda tij. Asnjëherë në jetë nuk i kishte qëlluar të rrinte kështu pa lëvizur, një kohë kaq të gjatë, prapa një ledhi, tek udha e madhe, duke pritur të kalonte dikush. Dita po thyhej. I trembur, gati me alarm, ai afroi syrin te pushka për të vështruar shënjestrën. Pas pak do të fillonte të ngrysej dhe shënjestra do të mjegullohej. Ai do të kalojë me siguri pa u errur shenji i pushkës, i kishte thënë i ati. Vetëm ki durim dhe prit. Lëvizi ngadalë tytën, duke e kaluar shënjestrën e saj mbi ca coperà bore të pashkrira mire, përtej rrugës. Prozhmi matanë qe i mbuluar aty-këtu me shegë të egra. Për të njëqindtën herë atij i kaloi nëpër mend ideja se kjo ishte një dite e jashtëzakonshme e jetës së tij. Shënjestra e pushkëi lëvizi përsëri mbrapsht, nga sheget e egra te copërat e pashkrira të dëborës. Ajo që ai e quajti me mend je dite e jashtëzakonshme e tij, nuk ishte tani veçse ky grumbull pllangash dëbore e këto shegë të egra, që dukej sikur prisnin aty qysh nga mesdita për të pare se ç'do të bënte ai. Edhe pak dhe do të erret, mendoi, dhe une nuk do të shënoj dot. Në të vërtetë ai donte që mbrëmja të binte sa më pare dhe pas saj të rrokullisej nata dhe ai të ikte me vrap nga kjo pritë e nëmur. Por dita shtyhej shumë ngadalë dhe ai duhej të priste akoma. Megjithëse ishte prita e dytë për gjakmarrje në jetën e tij, njeriu që duhej të vriste ishte po ai i prîtes së pare, kështu që edhe kjo pritë ishte si vazhdimi i saj. Te këmbët ndjeu prapë ftohtë dhe prapë lëvizi gjunjët, si për ta ndaluar të ftohtën të ngjitej lart. Megjithatë e ftohta ishte ngjitur prej kohësh në barkun e tij, në gjoks e gjer në kokë. Madje në kokë ajo dukej sikur e kishte ngrirë trurin copa-copa, si ato copërat e dëborës matanë udhës. Ai s'ishte në gjendje të mendonte asgjë të piote e me lidhje logjike. Kishte vetëm një ndjenjë armiqësore ndaj shegëve të egra dhe pllangave të dëborës dhe herë-herë i dukej se, po të mos ishin ato, ai do ta kishte braktisur prej kohësh vendin e pritës. Mirëpo ato ishin aty, dëshmitare të palëvizshme, dhe ai s'ikte dot. Te bërryli i udhës, për të njëqindtën herë gjatë asaj pasditeje u shfaq njeriu që duhej të vdiste. Ai ecte me hapa të shkurtër, me tytën e pushkës që i dilte në të djathtë të qafës, krejt e zezë. Njeriu i pritës u drodh: ky nuk ishte më përfytyrimi i tij. I prituri vinte vërtet. Ashtu si qindra herët e tjera, Gjorgu drejtoi tytën e pushkës nga njeriu që po vinte dhe futi në shënjestër kokën e tij. Një çast koka u duk sikur bëri naze, s'donte që s'donte "të futej atje, 2
madje Gjorgut iu duk sikur në çastin e fundit buzëqeshi me ironi. Gjashtë muaj më pare i kishte ndodhur e njëjta gjë, dhe ai, për të mos ia shëmtuar fytyrën viktimës, (se nga i erdhi një keqardhje e tillë në çastin e fundit), e kishte ulur shënjestrën më poshtë, dhe kjo qe arsyeja që s'e kishte vrarë dot, vetëm e kishte plagosur në qafë. I prituri po afrohej. Vetëm të mos e plagos, mendoi Gjorgu në forme lutjeje. Gjobën e plagosjes së pare mezi e kishin shlyer dhe një plagosje e dytë do t'i shkatërronte ekonomikisht. Kurse vrasja s'kërkonte as gjë. I prituri po afrohej. Më mire të më shkojë plumbi dëm, se ta plagos, mendoi ai. Si qindra herët e tjera të përfytyrimit, përpara se ta qëllonte, Gjorgu, ashtu sic e kërkonte zakoni, i foli njeriut që po vinte. As në atë çast, as më vonë ai nuk e kuptoi nëse i foli me zë, apo zëri nuk i doli. E vërteta ishte që viktima ktheu kokën befasisht. Gjorgu pa vetëm një lëvizje të shkurtër të krahut, që, sic dukej, donte të hiqte nga supi pushkën, dhe në atë çast shtiu. Ai ngriti sytë menjëherë nga pushka dhe gati i habitur po shikonte se ç'po ndodhte. I vdekuri (njeriu ishte akoma në këmbë, por Gjorgu ishte,i bindur se kishte vdekur), bëri dhe një gjysmë hapi përpara, pushka i ra anash dhe fill pas saj, në anën e kundërt të saj, ra ai vetë. Gjorgu doli nga prita dhe eci drejt të vrarit. Rruga ishte krejtësisht bosh. Ishin vetëm hapat e tij që gjënionin mbi të. I vdekuri kishte rënë përmbys. Gjorgu u përkul mbi të dhe i vüri dorën mbi njërin sup, si për ta zgjuar. Ç'po bëj? mendoi. Dora përsëri preku supin é të vrarit, sikur t'i thoshte të kthehej prapë në jetë. Perse e bëj këtë, tha me vete. Dhe në çast e kuptoi se nuk ishte përkulur mbi të vrarin për ta përmendur nga gjumi i vdekjes, por për ta kthyer mbarë. Jo, ai donte vetëm ta kthente trupin mbarë, ashtu sic e kërkonte zakoni. Shegët e egra dhe pllangat e pashkrira të dëborës ishin akoma diku aty rrotull dhe shikonin çdo gjë. U ngrit më këmbë dhe u mat të ikte, por në çast iu kujtua se duhej t'ia mbështeste edhe pushkën te koka. Të gjitha këto i bëri si në ëndërr. I vinte për të vjellë dhe dy-tri herë tha me vete: më ka zënë gjaku. Ca caste më vonë e gjeti veten duke ikur gati me vrap në , për rrugën e shkretë.
Po binte muzgu. Dy-tri herë ktheu kokën mbrapa, pa e ditur as vetë pse. Rruga vazhdonte të ishte fare bosh. Ajo zgjatej tutje, midis prozhmeve dhe kaçubave. mes për mes dites që po mbaronte. Diku përpara ai ndjeu zile mushkash dhe pas tyre zëra njerëzorë. Një grumbull njerëzish po vinte drejt tij nëpër rrugën e madhe. Herë ngjanin si mysafirë, herë si malësorë që ktheheshin nga tregu. Ai u gjet përballë tyre më pare.se ç'e mendonte. Midis burrave kishte nuse të reja dhe fëmijë. Ata i thanë «mirëmbrëma» dhe ai mbajti këmbët. Përpara se t'u fliste, bëri një shenjë me dore në drejtimin e kundërt nga kishte ardhur.
3
— Atje, te bërryli i Udhës së Madhe, kam vrarë një njeri, — tha me një zë pothuajse të ngjirur. — Kthejeni mbarë dhe vendosjani pushkën te koka, o njerëz të mire. Në grumbullin e rrugëtarëve u bë një çast heshtje. — Të ka zënë gjaku? — pyeti një zë.
Ai nuk u përgjigj. Zëri diçka e këshilloi, sic duket, kundër zënies së gjakut, por ai nuk e dëgjoi. Kishte nisur të ecte përsëri. Tani që u tha atyre ta kthenin të vrarin mbarë, e ndjeu veten disi të lehtësuar. Kurrsesi s'i kujtohej, e kishte kthyer apo nuk e kishte kthyer trupin. Kanuni e parashikonte tronditjen nga vrasja dhe e lejonte të porositje kalimtarët për të bërë atë që ti nuk e bëre dot. Kurse, po ta lije të vrarin përmbys dhe me pushkën tutje, ky ishte një turp që s'falej. Akoma nuk ishte ngrysur kur hyri në fshat. Ishte ende dita e tij e jashtëzakonshme. Porta e kullës ishte gjysmë e hapur. Ai e shtyu me sup dhe hyri. — Ë? — pyeti dikush nga brenda. Ai bëri «po» me kokë. — Kur? — Pak përpara. Ai ndjeu hapat e tyre që po zbritnin nëpër shkallët e drunjta. — I ke duart me gjak, — tha babai, — shko t'i lash. Gjorgu i shikoi i habitur duart.
— Sic duket, kur e kam kthyer mbarë, — tha.
Kot ishte bërë merak gjatë rrugës për kthimin e trupit. Mjaftônte të shikonte duart për t'u kujtuar se gjithçka e kishte bërë ashtu sic duhej. Në kullë ndihej era e kafesë së pjekur. Për çudi, i vinte gjumë. Madje dy herë rresht gogësiu. Te supi i majtë i tij sytë e ndritur të motrës së vogël i dukeshin të largët, si dy yje prapa një bregoreje. — Po tani? — tha papritur, pa iu drejtuar askujt. -i Duhet lajmëruar morti në fshat, — u përgjigj i ati. Vetëm tani Gjorgu vuri re se ai po mbathte opingat. Ishte duke pire kafenë që ia poqi e ëma, kur dë gjoi zërin e pare përjashta:
— Gjorgu i Berishajve shtiu mbi Zef Kryeqyqen. Zëri kishte një tingull të veçantë, diçka midis Ze rit të kasnecit që shpall një dekret qeveritar dhe një psalmi të vjetër. Ky zë jonjerëzor sikur e zgjoi një çast nga përgjumja. lu duk sikur emri i tij kishte dalë nga qenia e tij, nga. lëkura dhe brinjët dhe po ndehej përjashta mizorisht. Ishte hera e pare që i ndodhte një gjë e tillë. Gjorgu i Berishajve, përsëriti me vete zërin e kasnecit të pamëshirshëm. Ai ishte njëzet e g jashtë vjeç dhe për herë të pare emri i tij po hynte në fundamentin e jetës. Jashtë kasnecët e vdekjes po ia kalonin njëri-tjetrit, si mbi f latra, emrin e tij.
4
Pas gjysmë ore trupin e të vrarit e sollen në katund. Sipas zakonit, e kishin vendosur mbi katër degë ahu. Kishte akoma një shpresë të vakët se ndoshta ende nuk kishte dhënë shpirt. I ati i të vrarit priste më këmbë te porta e kullës. Kur njerëzit që po e sillnin trupin ishin akoma dyzet hapa larg, ai i pyeti: — Ç'më keni sjellë? Plage apo mort? Përgjigjja qe e shkurtër, e prerë:
— Mort. Gjuha e tij e kërkoi pështymën thellë, shumë thellë, në shpellën e gojës. Megjithatë arriti t'i ngjizte fjalët: —Futeni brenda të vdekurin dhe shpërndajeni mortin në fshat e nëpër vëllazëri. Zilet e bagëtive që po ktheheshin në fshatin Brezftoht, tingulli i këmbanës së mbrëmjes dhe gjithë zhurmat e tjera të ndajnatës, dukej sikur kishin sipër vêtes lajmin e porsashpallur të vdekjes. Në rrugët dhe tragat e katundit kishte një gjallëri jo të zakonshme. Ca flakadanë që dukeshin akoma të ftohtë, ngaqë drita s'kishte firuar plotësisht, valëviteshin diku, te mënga e fshatit. Përpara shtëpisë së të vrarit hynin e dilnin njerëz. Te shtëpia e vrasësit gjithashtu. Të tjerë njerëz, dy nga dy e tre nga tre, niseshin për diku, ose ktheheshin nga diku. Nga dritaret e kullave të veçuara këmbeheshin lajmet e fundit: —Gjorg Berisha vrau Zef Kryeqyqen, e morët vesh? —Gjorgu i Berishajve lau gjakun e të vëllait. —A do ta kërkojnë Berishajt besën njëzetekatërorëshe?
— Me siguri, po. Nga dritaret e kullave dukej krejt lëvizja në rrugët e katundit. Tani muzgu kishte rënë plotësisht. Drita e flakadanëve sa vente bëhej më e rende, sikur mpiksej. Dalngadalë ajo po merrte një ngjyrë të kuqe të mbyllur, si magmë vullkani e porsadalë nga një thellësi misterioze. Përshkënditjet e saj spërkatnin përreth parandjenja e stërkala gjaku të ardhmë. Ja, katër burra, midis tyre një plak, po ecnin drejt shtëpisë së të vrarit. — Ndërmjetësit po shkojnë të kërkojnë besën njëzetekatërorëshe për Berishajt, — thoshte dikush nga një dritare. — Do ta japin valle? — Me siguri do ta japin. Megjithatë gjithë fisi i Berishajve po merrte masat e mbrojtjes. Aty-këtu dëgjoheshin zëra: Murrash, eja shpejt në shtëpi. Cen, mbyïïe portën. Ku është Prenga? Po mbylleshin portât e shtëpive të gjithë farefisnisë, të afërtat dhe të largëtat, sepse ishte koha e rrezikshme fill pas vrasjes, kur familja e të vrarit nuk kishte dhënë akoma asnjërën prej besave, kështu që Kryeqyqët, akoma të verbuar nga gjaku i porsàderdhur, e kishin të lejuar nga kanuni të shtinin e të merrnin hak mbi cilindo pjesëtar të fisit të Berishajve. 5
Nga dritaret e kullave të gjithë prisnin dal j en e dergates prej shtëpisë së të vrarit. Do ta japin valle besën? — pyesnin gratë aty-këtu. Më në fund katër ndërmjetësit dolën. Biseda kishte qenë e shkurtër. Nga ecja e tyre nuk kuptohej asgjë, megjithatë një zë e shpërndau pas pak lajmin. — Familja e Kryeqyqëve e çeli besën. Të gjithë e kuptonin se ishte fjala për besën e vogël, njëzetekatërorëshen. Kurse besën e madhe, tridhjetëditëshen, akoma s'e përmendte kush, sepse atë nuk mund ta kërkonte familja, por katundi dhe, veç kësaj, ajo mund të kërkohej vetëm pas varrimit të të vrarit. Zërat fluturonin nga kulla në kullë:
— Familja e Kryeqyqëve e çeli besën.
— E çelën besën Kryeqyqët.
— Shyqyr. Së paku njëzet e katër orë s'ka për t'u derdhur më gjak, — psherëtiu një zë i ngjirur pas një kanati. Ceremonia e përmortshme u bë të nesërmen në mesditë. Gjëmëtarët erdhën nga larg, duke grisur fytyrat e duke shkulur flokët sipas zakonit. Varreza e vjetër te kisha u mbush plot me xhoket e zeza të kësolltarëve. Pas varrimit grumbulli i përzishëm u kthye te kulla e Kryeqyqëve. Gjorgu ishte midis tyre. Ai në fillim nuk donte të shkonte, por i ati kishte ngulur këmbë. Kështu e kërkon kanuni, i kishte thënë ai, ti duhet të shkosh në varrim, madje duhet të shkosh edhe në drekën e mortit. Po une jam gjakësi, kishte thënë Gjorgu, une e vrava atë, perse duhet të shkoj atje? Pikërisht se ti je vrasësi, duhet të shkosh, ia kishte prerë i ati. Gjithkush mund të mungojë sot në varrim, ose në drekën e mortit, po vetëm ti s'mund tëmungosh, Po pse, kishte kundërshtuar për herë të fundit Gjorgu. Perse duhet ta bëj këtë? I ati e kishte pare me sy të zgurdulluar dhe Gjorgu nuk kishte folur më. Ai ecte tani midis kësolltarëve, i zbehtë, me hapa të lëkundur, duke ndiflr anash shikimet e njerëzve, që vetëm sa e fshiknin, për të ikur tutje, nëpër mjegull. Shumica e atyre njerëzve ishin nga fisi i të vrarit. Për kushedi të satën herë ai rënkoi me vete: perse duhet të jem këtu! Sytë e tyre ishin pa urne jt je, të ftohtë, si kjo dite marsi, ashtu sic kishte qenë ai, i ftohtë e pa urrejtje një dite më pare, në pritë. Tani varri i porsahapur, kryqet prej guri e prej druri, shumica të vithisur anash, tingujt e pikëllueshëm të këmbanës, të gjitha këto kishin atë dite një lidhje të drejtpërdrejtë me të. Fytyrat e gjëmëtarëve, me ato çjerrjet e frikshme që linin thonjtë e tyre nëpër to, (o zot, kur kishin arritur t'i rritnin thonjtë brenda njëzet e katër orëve, mendoi ai), flokët e shkulur egërsisht, sytë e mufatur, hapat monotone që e rrethonin nga të gjitha anët, gjithë kjo strukture vdekjeje qe krijuar prej tij. Dhe, sikur të mos mjaftônte kjo, ai ishte i detyruar të ecte midis saj, ngadalë, përzishëm, ashtu si ata.
6
Vijat e tirqve të tyre ishin fare pranë vijave të tirqve të tij, gjarpërinj të zinj me kokat plot helm, që ishin gati të kafshoheshin. Në ecje e sipër ato gati sa nuk prekeshin. Por ai ishte krejtësisht i qetë. Ishte i mbrojtur nga besa njëzetekatërorëshe më mire se nga çdo frëngji kulle apo kështjelle. Tytat e pushkëve të tyre çoheshin drejt mbi xhoket e zeza, por tani për tani ato s'kishin të drejtë të shtinin mbi të. Nesër, pasnesër... ndoshta. Kurse, po të kërkonte katundi besën tridhjetëditëshe për të, atëherë do të kishte edhe katër javë jetë të qetë. Pastaj... Një tytë maliheri, bënte ç'bënte, lëkundej si për t'u dalluar midis të tjerave, disa hapa përpara. Një tytë e shkurtër, shurdhane, ishte nga e majta. Të tjera tyta përreth. Cila prej tyre do të... Në ndërgjegjen e tij fjalët «do të më vrasë mua», në çastin e fundit, si për t'u lehtësuar pak, u shndërruan në «do të shtjerë mbi mua». Rruga nga varreza gjer te shtëpia e të vrarit dukej e pafund. Dhe përpara ishte dreka e mortit, ku atë e priste një provë akoma më e vështirë. Do të ulej në sofër bashkë me fisin e të vrarit, do t'i vinin bukë e do t'i hidhnin gjellë, do t'i vinin lugët e pirunët përpara dhe ai duhej të hante. Dy-tri herë i shkrepi në kokë të dilte nga kjo gjendje pa kuptim, të ikte me vrap nga ky grumbull kësolltarësh, le ta shanin, le ta tallnin, le të thoshin se ai shkeli zakonet qindravjeçare, madje le t'i shtinin pas shpine po të donin, vetëm të ikte, të ikte. Mirëpo ai e dinte se nuk do të ikte dot kurrë. Ashtu sic nuk kishte ikur nga prita një dite më pare. Ashtu sic nuk kishte ikur dot gjyshi, stërgjyshi, katragjyshi i tij, pesëdhjetë, pesëqind, një mijë vjet më pare. Ja, kulla e të vrarit po afrohej. Në dritaret e ngushta sipër qemerit të portes kishin vënë coha të zeza. Oh, ku do të futem, rënkoi ai me vete dhe, megjithëse qemeri i portes së ulët të kullës ishte akoma njëqind hapa larg, ai e uli kokën qysh më pare, që të mos e përplaste në harkun e saj të gurtë. Dreka e mortit u bë sipas të gjitha rregullave. Gjatë gjithë kohës Gjorgu mendonte drekën e mortit të tij. Cili prej aty re do të shkonte atje, ashtu sic kishte ardhur sot ai këtu, ashtu sic kishte shkuar babai i tij dhe gjyshi dhe katragjyshi, gjatë qindra e qindra vjetëve të breznive njerëzore. Gjëmëtarët i kishin akoma fytyrat të çjerra e të gjakosura. Zakoni e kërkonte që ata të mos i lanin fytyrat as në katundin ku kishte ndodhur vdekja e as udhës. Mund t'i lanin vetëm kur të mbërrinin në fshatrat e tyre. Me ato vija të çjerra në faqe e në balle ata dukeshin si me maska. Gjorgu mendonte se si do të dukeshin valle pas çjerrjeve të gjëmës njerëzit e fisit të tij. Tani atij i dukej se gjithë jeta e breznisë së tyre njerëzore nuk ishte veçse një drekë morti e pambarim, ku herë njëra paie shkonte te tjera e herë vinte pala tjetër tek ajo. Dhe secila paie, përpara se të nisej për në gosti, vinte në fytyrë maskën e përgjakur. 7
Mbasdite, pas drekës së mortit, në katund nisi prapë ecejaka e pazakonshme. Pas disa orësh mbaronte besa e vogël njëzetekatërorëshe për Gjorg Berishën dhe qysh tani pleqnarët e katundït po bëheshin gati të paraqiteshin, sipas të gjitha rregullave, te kulla e Kryeqyqëve, për të kërkuar për Gjorgun, në emër të fshatit, besën e madhe, tridhjetëditëshen.-^ Nëpër pragjet e kullave, në katet e dyta, ku banonin gratë, dhe në sheshet e fshatit bisedohej vetëm për këtë. Ishte vrasja e pare për gjakmarrje e kesaj pranvere dhe ishte e natyrshme që të flitej imtësisht për gjithçka që kishte lidhje me të. Kjo kishte qenë një vrasje e bërë sipas të gjitha rregullave, dhe varrimi, dhe dreka e mortit, dhe besa njëzetekatërorëshe, dhe gjithçka tjetër ishte bërë sipas kanunit të moçëm. Kështu që edhe besa tridhjetëditëshe që pleqnarët bëheshin gati të kërkonin te Kryeqyqët, do të jepej me siguri. Ndërkaq, ndërsa bisedoheshin të gjitha këto, në pritje të lajmeve të fundit lidhur me besën tridhjetëditëshe, njerëzit kujtonin ngjarje dhe raste kur ishin shkelur rregullat e kanunit, në kohë të moçme dhe të reja, në katundin e tyre dhe në krahinën përreth, madje dhe.në krahinat e largëta, gjer ku shtrihej ky rrafsh i pambarim. Ata kujtonin shkelësit e kanunit si dhe ndëshkimet e egra kundër tyre. Kujtoheshin njerëz të veçantë, të dënuar nga vetë familjet e tyre, familje të tëra të dënuara prej katundit dhe madje katunde të tëra, të lojtura mendsh, të dënuara prej një grupi katundesh të tjera, ose prej Flamurit, sic quhej. Por, shyqyr, thoshin ata përmes një psherëtime lehtësimi. Në fshatin e tyre kishte kohë që nuk kishin ndodhur turpëri të tilla. Gjithçka ishte bërë sipas rregullave të vjetra, dhe prej kohësh askujt nuk i kishte kërcyer në kokë t'i thyente ato. Edhe gjaku i fundit qe derdhur sipas zakonit, dhe Gjorgu i Berishajve, gjakësi, megjithëse djalë i ri, e kishte mbajtur veten mire, si gjatë varrimit të hasmit të tij, si gjatë drekës së mortit. Me siguri Kryeqyqët do ta jepnin besën tridhjetëditëshe për të. Aq më tepër që kjo lloj bese, ashtu sic nxirret prej katundit, ashtu edhe mund të kë putet po prej tij, në qoftë se gjakësi, duke përfituar nga favori i përkohshëm që i bëhet, i kërcen në krye ta përdorë këtë duke bredhur e duke u mburrur nëpër katund për vrasjen. Po jo, Gjorgu i Berishajve s'ishte i tillë. Përkundrazi, për të kishin thënë gjithmonë se ishte tepër i mbyllur e i mendueshëm, kështu që nga kushdo mund të priste njeriu marrëzira të tilla, por kurrsesi prej tij. Besa e madhe u dha prej Kryeqyqëve mbasdite vonë, pak kohë përpara se të mbaronte afati i së voglës. Një nga pleqtë e katundit, që kishte qenë te Kryeqyqët, erdhi në kullën e Berishajve dhe njoftoi për dhënien e besës tridhjetëditëshe, duke përsëritur me këtë rast këshillat e nevojshme se si Gjorgu nuk duhej ta shpërdoronte atë etj., etj. Pas ikjes së përfaqësuesit, Gjorgu vazhdoi të rrinte si i mpirë në njërën nga qoshet e kullës. I mbeteshin akoma tridhjetë dite jetë pa rrezik. Pastaj qenien e tij do ta mbështillte nga të
8
gjitha anët pusia e vdekjes. Si lakuriqi i natës, ai do të lëvizte vetëm nëpër terr, i trembur nga dielli, nga hëna e piote dhe nga flakadanët. Tridhjetë dite, tha ai me vete. E shtimja e pushkës aty te ledhi i udhës së madhe e kishte ndarë befas jetën e tij në dy pjesë: në pjesën njëzetegjashtëvjeçare të deritanishme dhe në pjesën tridhjetëditore, që po i fiUonte sot, shtatëmbëdhjetë mars gjer më shtatëmbëdhjetë prill. Më tutje ishte jeta e lakuriqit të natës, që ai qysh tani nuk e llogariste më. Me bisht të syrit Gjorgu vështronte copën e pejzazhit që dukej përtej dritares së ngushtë. Jashtë ishte marsi, gjysmë i qeshur, gjysmë i akullt, me atë dritën e rrezikshme alpine, që e ka vetëm ai. Dhe pastaj do të vinte prilli, ose më mire vetëm gjysma e tij e pare. Gjorgu ndjeu një ligështim në pjesën e majtë të gjoksit. Prilli qysh tani po i vishej me një dhembje të kaltëreme... Ah, po atij pak a shumë kështu i qe dukur përherë prilli, një muaj kur diçka nuk përmbushet. Prilli i dashurisë, sic thoshin këngët. Prilli i pambaruar i tij... E megjithatë më mire që qëlloi kështu, mendoi ai, pa e ditur as vetë se çfarë ishte ajo që qëlloi më mire kështu, marr ja e gjakut të vëllait, apo koha e gjakmarrjes.
Kishte yetëm gjysmë orë që i ishte dhënë besa tridhjetëditëshe, dhe ai gati po mësohej me idenë se jeta e tij ishte ndarë në dy copa. Madje tani i dukej se ajo kishte qenë gjithmonë kështu: njëra copë e gjatë, njëzet e g jashtë vjet, një jetë e ngadaltë, e ngadaltë gjer në mërzi, njëzet e g jashtë marse e prille e po aq dimra e vera, kurse copa tjetër, e shkurtra, katërjavore, e vrullshmja, e shpejta si një ortek, vetëm me një gjysmë mars e gjysmë prill, si dy gjysma dege të thyera plot rrezë llimë bryme.
Ç'do të bënte në këto tridhjetë dite që i mbeteshin? Zakonisht në kohën e besës së madhe njerëzit shpejtonin të kryenin atë që s'kishin kryer dot gjatë pjesës tjetër të jetës. Dhe, në qoftë se s'u kishte mbetur ndonjë gjë e madhe për të bërë, atëherë shpejtonin të kryenin punët e zakonshme. Po të ishte stinë mbjelljesh, shpejtonin të mbaronin mbjelljet, po të ishte kohë korrjesh, mblidhnin duajt dhe, në qoftë se nuk ishte as njëra as tjetra, atëherë bënin gjëra akoma më të zakonshme, si rregullimi i çatisë, e, po të mos qe nevoja për këtë, atëherë dilnin thjesht nëpër bjeshkë, për të pare edhe një herë fluturimin e krillave, apo brymën e pare në tetor. Të pamartuarit martoheshin zakonisht në këtë kohë, po Gjorgu nuk do të martohej. E fejuara e tij, prej një flamuri të largët, që ai nuk e kishte pare kurrë, ishte sëmurur e kishte vdekur një vit më pare, dhe ai nuk ishte fejuar më. Pa i hequr sytë nga ajo copë e pamjes që po mjegullohej përjashta, ai po mendonte se c'do të bënte me këto tridhjetë dite që i mbetëshin. Njëherë iu dukën pak, tepër pak, një vrundull
9
kohe, gjatë së cilës nuk do të arrinte të bënte asgjë, por pas disa minutash ato tridhjetë dite iu dukën tmerrësisht shumë, dite të gjata e krejt të panevojshme. Shtatëmbëdhjetë mars, mërmëriti ai me vete. Njëzet e një mars. Njëzet e tetë mars. Katër prill. Njëmbëdhjetë prill. Shtatëmbëdhjetë prill. Tetëmbëdhjetë.... prillmort. E kështu me radhèj: prillmort, prillmort due maj asnjëherë. Askurrë maj. Ishte duke mërmëritur kështu nëpër dhëmbë data të ndryshme, herë të prillit, herë të marsit, kur ndjeu hapat e të atit që po zbriste. nga kati i sipërm i kullës. Në dore mbante një qese pëlhure të dyllosur. — Gjorg, ja ku i ke pesëqind groshët e gjakut, — tha ai, duke i zgjatur qesen. Gjorgu e shikoi me sy të çakërritur, duke i fshehur duart pas shpinës, si për t'i pasur sa më larg asaj qeseje të nëmur. — Çfarë? — ia bëri me zë të shuar. — Pse?
I ati e vështroi pak habitshëm.
— Si pse? Harrove se duhet paguar taksa e gjakut? — Ah, — ia bëri Gjorgu, me një farë lehtësimi. — Ah, po. i Qesja ishte akoma e nderur para tij dhe ai lëvizi duart drejt saj.
— Pasnesër duhet të nisesh për në kullën e Oroshit, — vazhdoi i ati. — Të duhet një dite rrugë gjersa të arrish atje. Gjorgu s'kishte asnjë dëshirë të shkonte askund. — A s'pret kjo punë, babë? A duhet paguar menjëherë? — Po, bir. Kjo punë s'pret. Taksa e gjakut duhet paguar fill pas derdhjes së gjakut. Qesja ishte tani në dorën e djathtë të Gjorgut. Ajo ishte e rende. Kursime stinësh të tëra ishin grumbulluar atje, javë pas jave e muaj pas muajsh, në prit je të gjakmarrjes. — Pasnesër, — përsëriti i ati, — te kulla e Oroshit.
i Ai qe afruar te dritarja dhe diçka vështronte përjashta me vëmendje. Nga cepat e syve i buiste një dritë çlodhëse. —Eja këtu, — i tha të birit me zë të bute.
Gjorgu u afrua.
Poshtë, në oborr të kullës, te teli i rrobave qe nderur një këmishë e vetme.
— Këmisha e tët vëTH. — tha gati me pëshpërimë i ati. — Këmisha e MëhilliL
Gjorgu nuk i hiqte sytë që andej. E bardhë, ajo fërgëllonte në erë, valëzohej, gufmohej hareshëm sipër telit.
10
Pas një viti e gjysmë, qysh nga dita e vrasjes së vëllait, nëna e kishte larë më në fund këmishën, që fatkeqi e kishte të veshur atë dite. Për një vit e gjysmë rresht ajo, ashtu e përgjakur sic qe, kishte qëndruar e varur, sic e kërkonte kanuni, në katin e sipërm të kullës, duke pritur që të lahej vetëm pas marrjes së gjakut. Tho shin se, kur njollat e gjakut mbi këmishë nisnin të zverdheshin, kjo ishte shenjë e sigurt se i vrari po shqetësohej që s'po i merrej gjaku. Barometer i pagabueshëm, këmisha tregonte nëse po bëhej vonë apo jo për shpagim. Me anë të saj, që nga thellësia e dheut ku qe shtrirë, i vdekuri dërgonte sinjalet e tij. Sa herë, në orët e vetmisë Gjorgu qe ngjitur në atë kat të shkretë për të pare këmishën. Gjaku zverdhej e zverdhej gjithmonë. Kjo do të thoshte se i vdekuri s'gjente qetësi. Sa herë Gjorgu e kishte pare në ëndërr atë këmishë midis ujit dhe shkumës së sapunit, duke u larë, duke u zbardhur e duke farfuritur si qielli pranveror. Por në mëngjes ajo ishte prapë atje, plot njolla të kuqërremta gjaku të tharë. Dhe ja, tani këmisha ndehej më në fund sipër telit. Por nga kjo Gjorgu, për çudi, nuk ndiente ndonjë lehtësim. Ndërkaq, si një flamur i ri që ngrihet pas uljes sè flamurit të vjetër, në katin e sipërm të kullës së Kryeqyqëve qe varur këmisha e përgjakur e të porsavrarit. Stinët e ftohta apo të nxehta do të ndikonin mbi ngjyrën e gjakut të tharë, lloji i pëlhurës së këmishës gjithashtu, por asnjeri nuk do të donte të dinte për to, dhe të gjitha ndryshimet nuk do të merreshin veçse si mesazhe misterioze, të cilave nuk mund t'u kundërshtonte askush.
11
KAPITULLI I DYTË Kishte disa orë që Gjorgu po udhëtonte nëpër rrafshnaltë, e megjithatë asnjë shenjë e afrimit të kullës së Oroshit nuk po dukej. Nën shiun e imët bokërimat pa emra, ose me emra që ai s'i dinte, zbuloheshin njëra pas tjetrës të zhveshura e plot pikëllim. Prapa bokërimave mezi shquheshin malet, po mjegullat ishin të tilla, saqë më tepër do të besoje se pas vellos së tyre ishte pasqyrimi i zbehtë, i shumëfishuar si në mirazh, i një mali të vetëm, sesa një grumbull masivësh të vërtetë, njëri më i madh se tjetri. Mjegulla i kishte bërë ata si të palëndët, por, për çudi, tê tillë ata dukeshin akoma më shtypës sesa në kohë të mire, atëherë kur u dalloheshin qartë shkëmbinjtë dhe rrëpirat. Zhurma e guriçkave të rrugës nën thundrat e opingave të Gjorgut ishte e shurdhër. Fshatrat ishin të rra a ndanë udhës, dhe akoma më të rralla qendrat e banimit të nënprefekturave apo bujtinat. Por edhe sikur ato të ishin të shpeshta, Gjorgu nuk kishte ndër mend të ndalej asgjëkund. Ai duhej të arrinte patjetër në mbarim të dites, qoftë edhe në mbrëmje vonë, në kullën e Oroshit, në mënyrë që të nesërmen të mund të kthehej mbrapsht në katundin e vet. Udha, në pjesën më të madhe të saj, ishte pothuajse e shkretë. Aty-këtu shfaqeshin, midis mjegullës, malësorë të vetmuar, që ashtu si ai, udhëtonin për diku. Në largësi, ata, ashtu si gjithçka tjetër në një dite të tillë mjegullore, dukeshin të paemër e të palëndët. Qendrat e banuara ishin po aq të heshtura sa udha. Shtëpitë çoheshin të rralla aty-këtu me nga një tym hutaq sipër çative të pjerrëta. Shtëpi quhet një kullë, një kasolle, a gjithçka tjetër, mjaft që të ketë çaranin e vatrës e të qesë tym. Nuk e kuptoi as vetë perse iu përsërit në ndërgjegie ky përcaktim i kanunit për shtëpinë, që ai e kishte ditur qysh në fëmijëri. Në shtëpi s'hyhet pa thirrë e pa u përgjegjë kush... Po une s'kam ndër mend të trokas e të hyj gjëkund, thirri ai me vete ankueshëm. Shiu nuk po pushonte. Udhës, për të treten herë, ai ndeshi një rresht malësorësh që ecnin njëri' pas tjetrit me nga një thes miser në krahë. Nën peshën e thesit shpinat e tyre dukeshin të kërrusura më tepër se ç'duhej. Ndoshta për shkak se misri është i lagur, mendoi ai. I kishte qëlluar një herë të conte një thes miser nëpër shi nga depoja e nënprefekturës gjer në katund. Malësorët e ngarkuar ngelën diku mbrapa dhe ai u gjet prapë i vetëm midis udhës së madhe. Shenjat e kufijve të saj herë dalloheshin më qartë, herë më humbët nga të dyja anët. Ujërat dhe vithisja e tokës e kishin ngushtuar udhën aty-këtu. Ajo duhet të jetë e gjerë sa shtiza e flamurit, tha ai me vete për të dytën herë, dhe në çast e kuptoi se kishte kohë, që, megjithëse nuk dëshironte, po i sillte ndër mend përcaktimet e kanunit për udhën. Në udhë kalon njeriu, kalon dhe bagëtia, kalon 12
i gjalli, kalon dhe i vdekuri. Ai buzëqeshi me vete. Sido që të bënte, nuk shpëtonte dot prej përcaktimeve të tij. Ishte e kotë të gënjente veten. Ai ishte më i fuqishëm se ç'dukej. Ishte i shtrirë kudo, zvarrisej nëpër tokë, në kufij arash, futej në themele shtëpish, nëpër varre, kisha, rrugë, tregje, dasma, ngjitej gjer në kullotat alpine, madje edhe më lart, gjer në qiellin vetë, prej nga zbriste në forme shiu, për të mbushur vijat e ujit, për të cilat bëheshin një e treta e vrasjeve. Në fillim, kur për herë të pare iu bë e qartë se ai duhej të vriste një njeri, Gjorgu kishte sjellë e ris j elle ndër mend gjithë atë pjesë të kanunit që kishte të bënte me rreguliat e vrasjes. Të mos harroj t'i fias përpara se të shtie, thoshte ai. Kjo është e para gjë kryesore. Të mos harroj fia kthej trupin mbarë dhe fia mbështet armën te kryet. Kjo është e dyta gjë kryesore. Të tjerat janë të thjeshta, shumë më të thjeshta. Mirëpo rreguliat e vrasjes ishin vetëm një pjesë e vogël e kanunit, hyrja e tij. Me kalimin e javëve dhe të muajve Gjorgu e kishte kuptuar se pjesa tjetër e tij, ajo e zakonshmja, e papërlyera me gjak, ishte e lidhur paz gjidhshmërisht me pjesën e përgjakur, dhe askush nuk e dinte mire kufirin ku mbaronte njëra e ku fillonte tjetra, dhe gjithçka ishte krijuar në një mënyrë të tillë, që ato pillnin njëratjetrën, e papërgjakura pillte të përgjakurën dhe e përgjakura të papërgjakurën e kështu gjithmonë, nga koha në kohë e nga brezi në brez. Që larg Gjorgu pa të vinin një karvan njerëzish mbi kuaj. Kur u afruan dhe pak, ai dalloi midis tyre nusen dhe e kuptoi se karvanarët ishin krushq. Ishin të gjithë të lagur e të lodhur dhe vetëm zilkat e kuajve tringëllinin gëzueshëm në atë ecje. Gjorgu bëri mënjanë për t'i hapur rrugë karvanit. Krushqit, ashtu si ai, i mbanin armët me tytat poshtë, për të mos iu lagur nga shiu. Ndërsa ndiqte me sy den gjet e shumëngjyrta, brenda të cilëve ishte vendosur, me siguri, paja e nuses, ai mendonte se valle në ç'kënd të tyre, në ç'kuti, në ç'xhep, në ç'xhamadan të qëndisur ishte vendosur prej prindërve të vajzës «fisheku i pajës», me të cilin, sipas kanunit, dhëndri kishte të drejtë të vriste nusen, në qoftë se ajo përpiqej të ikte prej tij. Ky mendica atij iu pleks me kujtimin e së fejuarës, me të cilën nuk u martua dot për shkak të sëmundjes së saj të gjatë. Gjithsaherë shikonte krushq, atij i kujtohej ajo, por këtë herë, për çudi, krahas dhembjes pati një ndjenjë 'ngushëllimi: ndoshta ishte më mire që kishte ndodhur kështu. Ndoshta ishte më mire që ajo, duke qe në vajzë, kishte ikur e para atje ku edhe ai do të shkonte pas ca kohe, në vend që të mbetej vejushë në një jetë të gjatë e të mërzitshme këndej. Dhe, sa për atë «fishe kun në pajë», që çdo prind e ndiente për detyrë fia conte dhëndrit për fia bërë më të lehtë vrasjen e vajzës, atë fishek ai do ta kishte flakur me siguri në humnerë që natën e pare të martesës. Apo ndoshta i dukej kësh tu tani që ajo nuk ishte, dhe ideja për' të vrarë dikë që s'është më, ishte njëlloj e largët si mundësia për fu matur me një hije. 13
Krushqit qenë zhdukur nga pamja më pare se mendja e tij të kishte mbaruar së marruri me ta. Ai i përfytyroi edhe një copë herë se si ecnin rrugës sipas të gjitha rregullave të kanunit me krushkaparin në krye, me të vetmin ndrysbjm se tani, në vend të nuses, ai kishte vendosur nën duvak ish-të fejuarën e vet. Dita e martesës nuk shtyhet kurrë, thoshte kanuni. Krushqit do të shkojnë, edhe sikur nus ja të jetë duke vdekur, zhargas e rrëshqanthi do ta çojnë në shtëpi të dhëndrit. Gjorgu i kishte dëgjuar të përsëriteshin shpesh këto fjalë, gjatë kohës së sëmundjes të së fejuarës, kur në kullën e tyre binte fjala për afrimin e afatit të dasmës. Krushqve s'u ndalet udha, edhe sikur të kesh të vdekur në shtëpi. I vdekuri në shtëpi, krushqit do të nisen. Nusja hyn në shtëpi, i vdekuri del shtëpie. Andej të vajtohet, këndej të këndohet. Të gjitha këto, duke i kaluar përdhunshëm nëpër mend, e lodhën, dhe një copë rrugë të gjatë ai u përpoq ta bënte pa menduar asgjë. Nga të dyja anët e rrugës ishin ca djerrina të gjata, pastaj prapë bokërima pa emër, gjithë gurë të vegjël. Diku nga e djathta u shfaq një mulli që punonte me ujë, më tutje një kope dhensh, një kishë dhe pranë saj varreza. Ai kaloi përbri tyre pa kthyer as kokën, por kjo nuk e ndihmoi dot që të mos i vinin ndër mend ato pjesë të kanunit që kishin lidhje me mullirin, kopenë e dhenve, kishën dhe varret. Prifti s'bie në gjak. Në varre të një vëllazërie e fisi s'mund të futet varr i huaj. Ai deshi të thoshte me vete «mjaft», por nuk e pati atë guxim. E vari kokën dhe vazhdoi të ecte me po atë hap. Larg dukej çatia e një hani, më tutje ngrihej një kuvend murgeshash, dhe prapë një kope dhensh, më tutje një tym dhe ndoshta një qendër banimi, dhe për të gjitha ato kishte rregulla qindravjeçare. Prej tyre s'kishe ku të futeshe. Atyre s'u shpëtonte dot askurrë askush. Megjithëse... prifti s'bie në gjak, përsëriti ai me vete një nga thëniet më të njohura të kanunit. Ai e mendoi atë ndërsa ecte nëpër atë pjesë të rrugës, nga ku dukej më mire kuvendi i murgeshave, dhe mendimi se vetëm po të ishte prift nuk do të kishte të bënte me kanunin, iu përzie me murgeshat, me marrëdhëniet që flitej se kishte midis tyre e priftërinjve të rinj dhe me mundësinë e një lidhjeje të tillë, të atij vetë me një murgeshë, por në çast i shkreptiu në mend je se ato i kishin flokët të qethur dhe gjithçka iu prish në përfytyrim dhe ai e hoqi mendjen andej. Pra vetëm po të ishte prift mund të mos kishte të bënte me kanunin, mendoi ai. Megjithëse edhe prifti ishte i përzier me nenet e tjera të kanunit. Në të vërtetë ai s'kishte të bënte vetëm me pjesën vdekësore të tij. Një copë herë mendja iu duk sikur i ngriu te pjesa e përgjakshme e kanunit. Në të vërtetë ajo ishte edhe thelbi i tij. Kështu që ngushëllimi se gjithë bota ishte lidhur me zinxhirët e kanunit ishte i kotë. Në të vërtetë, jo vetëm prifti, por një pjesë e madhe e njerëzve ishin jashtë pjesës së 14
përgjakshme të tij. Këtë ai e kishte menduar njëfarësoj edhe herë tjetër. Bota ishte ndarë në dy pjesë: në pjesën që kishte për të dhënë ose për të marrë gjak dhe në pjesën tjetër, që ndodhej jashtë gjakmarrjes. Jashtë gjakmarrjes... Ai gati sa nuk lëshoi një psherëtimë. Si jshte valle jeta në ato familje? Si zgjoheshin njerëzit mëngjeseve dhe si binin të flinin mbrëmjeve? Atij kjo i dukej gjithsesi e pabesueshme, po aq e largët ndoshta sa jeta e zogjve. E megjithatë shtëpi të tilla kishte. Në fund të fundit, kështu kishte qenë edhe shtëpia e tij, para shtatëdhjetë vjetësh, gjer në atë natën e ngrysur të vjeshtës së dytë, kur në derën e saj trokiti një njeri. Ai e kishte dëgjuar nga baba, dhe baba e kishte dëgjuar prej babës së vet historinë e armiqësisë së tyre me familjen e Kryeqyqëve. Kjo ishte një histori e zakonshme me njëzet e dy varre nga secila paie, gjithsej dyzet e katër varre, me fjalë të shkurtra, të thëna para vdekjes, por më tepër me heshtje, se me fjalë, vetëm me ngulç, me grahmë të rende, përmes së cilës s'del dot amaneti i fundit, me tri këngë të një lahutari, njëra prej të cilave ishte shuar më pas, me një varr femre të vrarë gabimisht dhe të larë me gjbbë. sipas të gjitha rregullave, me mbyllje të burrave të të dyja palëve në kullën e ngujimit, me një përpjekje pajtimi të gjakut, që kishte dështuar në çastin e fundit, me një vrasje në dasmë, me dhënie bese të vogël e bese të madhe, me drekë të mortit, me thirrje «filani i Berishajve shtiu mbi fi lanin e Kryeqyqëve», ose anasjelltas, me flakadanë, ecejake nëpër katund, e kështu me radhë gjer te mbasditja e shtatëmbëdhjetë marsit, kur, për t'u futur në vallen ma kabre, i kishte ardhur radha Gjorgut.
Dhe e gjithë kjo kishte filluar shtatëdhjetë vjet më pare, në atë natë të ftohtë tetori, kur në derën e kullës së tyre kishte trokëllitur një njeri. Ç'ishte valle ai njeri? — kishte pyetur Gjorgu i vogël, kur e kishte dë gjuar për herë të pare historinë e asaj trokitjeje. Kjo pyetje ishte bërë shumë herë në kullën e tyre, atëherë dhe më vonë, dhe askush nuk i kishte dhënë dot përgjigje. Sepse askurrë askush nuk e mori dot vesh se cili ishte ai njeri. Madje tani Gjorgut herë-herë nuk i besohej që në portën e tyre të kishte trokëllitur vërtet një njeri. Do të besonte më lehtë që ajo ishte trokëllitja e një fantazme, e faut vetë, sesa e një shtegtari të panjohur. Njeriu, pas trokitjes, kishte bërë zë nga porta dhe kishte kërkuar strehë për të kaluar natën. I zoti i shtëpisë, gjyshi i Gjorgut, i kishte hapur derën dhe e kishte futur brenda të panjohurin. E kishin pritur sipas zakonit, i kishin dhënë të hante, e kishin vënë të flinte dhe në mëngjes herët, prapë sipas zakonit, një njeri nga familja, vëllai i vogël i gjyshit, e kishte përcjellë mysafirin e panjohur gjer në kufi të fshatit. Atje, porsa ishte ndarë me të, ishte dëgjuar një krismë dhe i panjohuri kishte rene i vdekur përdhe. Ishte vrarë mu në kufi të trojeve të fshatit.
15
Dhe, sipas kanunit, në qoftë se ti e përcolle mikun dhe miku u vra në sytë e tu, gjaku i tij bie mbi ty. Në qoftë se e përcolle, i ktheve shpinën dhe në atë çast miku u vra, ti je i larë nga gjaku. Përcjellësi kishte kthyer shpinën kur miku u vra, pra i vrari nuk binte mbi të. Mirëpo këtë nuk e kishte pare askush. Ishte akoma mëngjes herët dhe rreth e rrotull s'kishte asnjeri për të vërtetuar se në çastin që mysafiri u godit, përcjellësi kishte kthyer shpinën. E megjithatë do t'i besohej fjalës së tij, sepse kanuni i besonte fjalës, pra, do të besohej se përcjellësi qe ndarë me mikun dhe i kishte kthyer shpinën në çastin e vrasjes, sikur këtu të mos dilte një pengesë. Dhe pengesë qe drejtimi në të cilin kishte rënë trupi i të vrarit. Komisioni de ishte krijuar menjëherë për të përcaktuar se rëndonte apo nuk rëndonte gjaku i bujtësit të panjohur mbi shtëpinë e Berishajve, shqyrtoi me im tësi gjithçka dhe erdhi në përfundimin se gjaku i rëndonte Berishajve. I panjohuri kishte rënë përmbys me fytyrë nga katundi, pra, sipas kanunit, familja e Berishajve, që i kishte dhënë bukë dhe strehë dhe që kishte pasur për detyrë ta mbronte të panjohurin gjersa të dilte nga tre— jet e fshatit, duhej tani t'i merrte gjakun. Burrat e Berishajve qenë kthyer të heshtur nga prozhmja ku komisioni ishte vërtitur me orë të tëra rreth kufomës, dhe që nga dritaret e kullës gratë kishin kuptuar gjithçka. Të zverdhura dyllë, ato kishin dëgjuar fjalët e tyre të shkurtra, qenë zverdhur akoma dhe më, por nga goja e tyre nuk kishte dalë asnjë mallkim për bujtësin e panjohur, i cili kishte sjellë vdekjen në kullën e tyre, sepse miku ishte i shenjtë dhe, sipas kanunit, shtëpia e malësorit, përpara se të ishte e njerëzve të shtëpisë, ishte e zotit dhe e mikut. Po atë dite fetori u mor vesh se kush kishte shtirë mbi shtegtarin e panjohur. Gjakësi ishte një djalë i ri nga familja e Kryeqyqëve, i cili e përgjonte prej kohësh viktimën për ta ,vrarë, për shkak të një fyerjeje që ai i kishte bërë atij, diku në një kafene, përpara një gruaje, edhe ajo e panjohur. Dhe kështu, në mbarim të asaj dite fetori Berishajt u ngrysën në gjak me Kryeqyqët. Fisi i Gjorgut, i qetë gjer atëherë, qe futur më në fund në mekanizmin e madh të gjakmarrjes. Dyzet e katër varre gjer tani dhe kushedi sa varre akoma përpara, dhe të gjitha për shkak të asaj trokëllime të pakuptim në atë natë vjeshte. Shumë herë, në orët e vetmisë, atëherë kur truri i punonte më lirshëm, Gjorgu ishte përpjekur të merrte me mend se si do të kishte rrjedhur valle jeta e fisit të tij, në qoftë se ai bu j tes i vonuar nuk do të trokiste në derën e kullës së tyre, por një porte më tutje, te kulla fqinje. Atëherë, oh, atëherë (dhe hé këtë pikë legjendat i dukeshin Gjorgut aq të natyrsbme), nga ato dyzet e katër varre do të lëviznin rrasat e renda të gurëve dhe do të ngriheshin dyzet e katër të vdekurit, do të shkundnin baltën nga fytyra dhe do të ktheheshin prapë midis të
16
gjallëve, dhe bashkë me ta do të vinin fëmijët që nuk arritën të lindnin, dhe pastaj vocërrakët e tyre e kështu me radhë, dhe gjithçka do të ishte ndryshe, ndryshe. Dhe kjo e gjitha do të ndodhte në qoftë se i panjohuri nuk do të ndalonte pikërisht përpara portes së tyre, por pak më tutje. Pak më tutje... Mirëpo ai kishte ndalur pikërisht atje, dhe këtë nuk e lëvizte dot më askush, ashtu sic nuk e ndryshonte dot askush drejtimin në të cilin kishte rënë trupi i viktimës pas vrasjes dhe sic nuk ndryshoheshin dot kurrë rreguliat e kanunit të moçëm. Pa atë trokëllimë gjithçka do të ishte aq ndryshe, saqë ai nganjëherë kishte frikë ta mendonte, madje e qetësonte veten duke thënë se ndoshta duhej pikërisht të ndodhte kështu, se jeta, jashtë qerthullit të gjakmarrjes, do të ishte ndoshta vërtet më e qetë, por kushedi, pikërisht për këtë arsye ajo mund të ishte edhe më e mërzitshme dhe pa kuptim. Ai përpiqej të sillte ndër mend familje që ishin jashtë gjakmarrjes dhe nuk g j ente në to ndonjë shenjë të veçantë lumturie. Madje i dukej se, të mënjanuara prej këtij kërcënimi, ato thuase nuk e dinin çmimin e jetës dhe jetonin më keq. Kurse në shtëpitë ku kishte hyrë gjaku, kishte një tjetër rrjedhje ditësh dhe stinësh, një si dridhje të brendshme, dhe njerëzit dukeshin si më të bukur, dhe vajzat e donin më shumë mashkullimin e tyre. Ja, ato dy murgeshat që kaluan pak më pare përbri tij, porsa i pane rubin e zi të qepur në mëngën e djathtë, që tregonte se ai ishte një njeri që kishte për të marrë apo për të dhënë gjak, pra që kërkonte ose kërkohej prej vdekjes, e vështruan menjëherë në një mënyrë të çuditshme. Por kryesorja nuk ishte kjo. Kryesorja ishte ajo që po ndodhte brenda tij. Dhe ajo që po ndodhte atje, ishte e bukur dhe e frikshme njëkohësisht. Ai as vetës'dinte ta thoshte se ç'po ndodhte atje. I dukej se zemra i kishte dalë përtej brinjëve, qe shtrirë gjerë e gjatë përreth dhe ashtu e përhapur sic qe, piagose j lehtë nga çdo gjë, gëzohej dhe hidhërohej fare lehtë, fyhej, dhembte, lumturohej, shkretohej nga një gjë e vogël ose e madhe, qoftë kjo flutur, gjeth, dëborë e paanë, apo shi i mërzitshëm si ky i sotmi. Të gjitha binin drejt e mbi të, qiej të tërë zbrazeshin dhe ajo i mbante të gjitha, madje mund të mbante edhe më. Kishte disa orë që ecte pa pushim dhe i dukej se nuk po ndiente lodhje, përveç një mpirje te gjunjët. Vazhdonte të curiste shi, por pikat ishin më të rralla, si kur dikush të kishte bërë një tëharrje në rrënjët e re ve. Gjorgu ishte i sigurt se kishte dalë nga krahina e tij dhe ecte nëpër një krahinë tjetër. Pamja ishte pothuaj se po ajo: maie që ngriheshin prapa supit të njëri-tjetrit me një kureshtje të ngrirë dhe katundthe që ngjanin si të pagojë. Përballë tij po vinte një grup i vogël malësorësh dhe ai pyeti se a ishte larg kulla e Oroshit dhe a ishte në rrugë të drejtë për atje. Ata i thanë se rrugën e kishte mire, por, në qoftë se donte të mbërrinte atje pa rënë nata, duhej të shpejtonte. Ndërsa i flisnin, ata shikonin me bisht të syrit shiritin e zi të mëngës së tij dhe, sic duket, për shkak të atij shiriti, i përsëritën dhe një herë se duhej të shpejtonte.
17
Do të shpej to j, do të shpej to j, tha me vete Gjorgu me një farë hakërrimi. Mos u bëni merak, do të arrij ta paguaj taksën pa rënë nata. Pa e kuptuar as vetë pse, për shkak të hakërrimit të befasishëm, apo thjesht për të vënë në vend këshillën e udhëtarëve të panjohur, ai kishte shpejtuar vërtet hapat. Tani ishte vetëm"fare në rrugë, nëpër një pllajë të ngushtë, plot gjurmë rrëkesh të vjetra që, kushedi pse, nuk ngjalleshin më as në një dite të tillë shiu. Gjithçka përreth ishte e shkretë dhe e lënë djerr. Atij iu duk se dëgjoi hungërimën e një bubullime të largët dhe ngriti kokën. Një avion i vetmuar fluturonte ngadalë midis reve. Një copë herë, krejt i mrekulluar, ai ndoqi me sy fluturimin e tij. E kishte dëgjuar se mbi krahinën fqinje kalon te një herë në jave aeroplani i pasagjerëve, që lidhte Tiranën me një shtet të huaj, tutje në Evropë, mirëpo nuk e kishte pare kurrë. Kur avioni u zhduk midis re ve, Gjorgu ndjeu një dhembje në qafë dhe vetëm atëherë e kuptoi se ai e kishte ndjekur një copë herë të gjatë fluturimin e tij. Avioni la prapa vêtes një boshësi të madhe dhe Gjorgu padashur psherëtiu. Ai ndjeu befas uri. Kërkoi me sy rreth e rrotull ndonjë trung peme apo ndonjë gur ku mund të ulej për të ngrënë copën e bukës dhe gjizën që kishte marrë me vete për rrugë, por nga të dyja anët e rrugës ishte vetëm djerrina me gjurmët e rrëkeve dhe asgjë tjetër. Të eci dhe pak, tha me vete. Dhe vërtet, pas një gjysmë ore dalloi që larg çatinë e një hani. E bëri gati me vrap rrugën gjer te porta e tij, qëndroi një grime te pragu, pastaj hyri brenda. Ky ishte një han i zakonshëm, si gjithë bujtinat e malësisë, me pullaz shumë të pjerrët për të rrëshqitur dëbora, me erë kashte, me kthinë të madhe të përbashket dhe pa tabelë.Anash një tryezë të gjatë prej dru lisi plot shenja të djegurash, mbi ca ndenjëse të gdhendura po prej dru lisi, ishin ulur ca bujtës. Dy prej tyre kishin përpara nga një vorbë me fasule dhe po hanin me shpejtësi. Një tjetër kishte vënë kokën midis duarve dhe vështronte dhogat e tryezës me ca sy të humbët. Ndërsa po ulej në një nga ndenjëset boshe, Gjorgu ndjeu tytën e pushkës t'i prekte dyshemenë dhe e hoqi armën nga supi. Ai e vuri atë midis gjunjëve, pastaj, me një lëvizje të qafës, rrëzoi mbi shpinë kapuçin e qullur të xhokes. Pas kurrizit ndjeu praninë e njerëzve të tjerë dhe vetëm atëherë vuri re se në të dyja anët e shkallës që të conte në katin e dytë, të ulur mbi lëkurçe të zeza dhe mbi torba prej leshi, rrinin malësorë të tjerë. Disa prej tyre, ashtu të mbështetur sic qenë pas mûrit, hanin bukë misri me gjizë. Gjorgu u mat të ngrihej nga tryeza dhe ashtu si ata të nxirrte nga torba buken dhe gjizën e vet, por në atë çast era e fasuleve i ngacmoi hundc'n dhe ai ndjeu një dëshirë të papërmbajtshme për të ngrënë një pjatë fasule të nxehta. I ati i kishte dhënë një grosh, për ta pasur për çdo rast gjatë udhës, por Gjorgu vetë nuk e kishte të qartë nëse mund ta prishte vërtet groshin, apo duhej ta kthente në shtëpi të
18
pathyer. Ndërkaq hanxhiu, që Gjorgu gjer atëherë nuk e kishte vënë re, se nga mbiu përpara tij. — Për në kullën e Oroshit? — pyeti ai. — Nga vjen? — Nga Brezftohti.
— Atëherë duhet të kesh uri. Do gjësendi?
Ishte një hanxhi i hollë e shtrembanik, pa dyshim hileqar, mendoi Gjorgu, sepse, ndërsa po i thoshte «do gjësendi», në vend që ta vështronte në sy, i shikonte shenjën e zezë në mëngë, sikur t'i thoshte: ti që po shkon të paguash pesëqind groshë për vrasjen që ke bërë, s'bëhet kiameti po t'i prishësh nja dy në hanin tim. — Do gjësendi? — përsëriti pyetjen hanxhiu, duke i hequr më në fund sytë nga mënga e Gjorgut, por pa i përqendruar mbi fytyrën e tij, por diku anash, në krahun e kundërt. — Një tas fasule, — tha Gjorgu. — Sa kushton? Buken e kam vetë. Ai e ndjeu që po skuqej, por ishte. i detyruar ta bënte pyetjen. Për asgjë në bote nuk do të cenonte parët e taksës së gjakut. — Një çerek groshi, — tha hanxhiu. Gjorgu mori frymë i lehtësuar. Hanxhiu i ktheu shpinën dhe, kur erdhi prapë me tasin e drunjtë të fasuleve në dore, ndërsa po ia vinte atë përpara, Gjorgu vuri re se ai ishte i vëngër. Si për të harruar gjithçka, Gjorgu uli kokën mbi tasin e fasuleve dhe nisi të hante me shpejtësi. — Do një kafe? — i tha hanxhiu, kur erdhi të merrte tasin bosh. Gjorgu e pa në sy si i trullosur. Sytë e tij dukej sikur thoshin: mos më merr më qafë, o bujtinar. Une kam vërtet pesëqind groshë në qese, por më mire do të jepja kokën (o zot, tha ai me vete, po koka ime pikërisht kaq do të kushtojë pas... tridhjetë ditësh, madje jo pas tridhjetë, por njëzet e tetë ditësh), pra më mire do të jepja... para kohe... kokën, sesa një grosh nga qesja e kullës së Oroshit. Por hanxhiu, sikur ta kishte kuptuar ç'bluante në mend je, shtoi: — Është fare lire, dhjetë qindarka. Gjorgu bëri «po»me kokë, me një farë padurimi. Hanxhiu, duke lëvizur shtrembtazi midis ndenjëseve dhe tryezës, diçka hoqi prej saj, diçka solli, pastaj u zhduk përsëri për të ardhur më në fund me filxhanin e kafesë në dore. Gjorgu ishte akoma duke rufisur kafenë, kur në han hyri një grumbull i vogël burrash. Nga trazimi që shkaktoi hyrja e tyre, nga kthimi i kokave të njerëzve dhe nga mënyra se si hanxhiu shtrembaluq u doli përpara, ai e kuptoi se të porsaardhurit duhej të ishin njerëz të njohur në krahinë. Njëri prej tyre, ai që ecte midis, ishte një burrë jashtëzakonisht i shkurtër, me një fytyrë të ftohtë, të bardhë. Pas tij ecte një njeri veshur qytetarçe në një mënyrë krejt të çuditshme, me një xhaketë me katrorë dhe me pantallona-qillota të futura në çizme. I treti kishte një fytyrë nga ato që mospërfillja duket sikur ua rrumbullakos tiparet, dhe sytë ua bën 19
si të ujshëm. Megjithatë u kuptua menjëherë, se vëmendja e të gjithëve u përqendrua te burri i shkurtër. «Ali Binaku, Ali Binaku», dëgjoi Gjorgu të pëshpëritej përreth. Ai vetë shqeu sytë, sikur të mos e besonte se ndodhej në një han me shkoqitësin e famshëm të kanunit, emrin e të cilit e kishte dëgjuar qysh në vegjëli. Hanxhiu, duke lëvizur shtrembtazi, i priu grupit të vogël në kthinën fqinje, të caktuar, me sa duket, për bujtësit më të nderuar. Njeriu i shkurtër shqiptoi nëpër dhëmbë një përshëndetje për të gjithë dhe, pa kthyer kokën as djathtas as majtas, eci pas hanxhiut. Ndihej menjëherë që ai ishte i ndërgjegjshëm për famën e vet, mirëpo kjo, për çudi, nuk i shoqërohej me ndonjë shenjë kapadaillëku, gjë e zakonshme sidomos për njerëzit e shkurtër, kur bëhen të famshëm. përkundrazi, në lëvizjet e tij, në fytyrën, e sidomos në sytë, kishte një lodhje të qetë. Të porsaardhurit ishin zhdukur në kthinën tjetër, por përreth vazhdonin pëshpërimat për ta. Gjorgu e kishte mbaruar së piri kafenë, megjithatë, megjithëse e dinte se kohën e kishte të çmuar, i pëlqente të rrinte e të dëgjonte ato që thuheshin përskaj tij. Perse kishte ardhur valle Ali Binaku? Me siguri për ndonjë pleqësi të ngatërruar. Zaten ai gjithë jetën me këto punë ishte marrë. E thërritnin nga krahina në krahinë e nga flamuri në flamur, për të dhënë mendimin e vet në gjyqësi të vështira, kur pleqnarët ndaheshin në mendime përsa i përket shkoqitjes së kanunit. Midis qindra shkoqitësve, nëpër gjithë rrafshin e pafund të malësisë, nuk kishte më tepër se dhjetë a dymbëdhjetë të famshëm si Ali Binaku. Kështu që ai nuk shfaqej kot së koti asgjëkund. Edhe këtë herë thoshin se po vinte për një ndarje kufijsh, që do të bëhej ato dite, madje qysh të nesërmen, në flamurin fqinje. Po ai tjetri, syçelëti, kush qe? Vërtet kush ishte ai tjetri? Thoshin se ishte një mjek, që Ali Binaku e merrte shpesh me vete në raste të veçanta, sidomos kur ishte fjala për numërimin e plagëve, demi i të cilave shlyhej me gjobë. Po, në qoftë se ishte kështu, atëherë Ali Binaku nuk kishte ardhur për ndarje kufijsh, por për ndonjë çështje tjetër, sepse dihej që në ndarjen e kufijve mjeku s'ka asnjë punë. Vërtet, ndoshta ishte marrë vesh gabim arsyeja e ardhjes. Disa thoshin se kishte ardhur vërtet për një rast tjetër, tepër të ngatërruar, që kishte ndodhur ca dite më pare në katundin matanë pllajës. Gjatë një grindjeje me të shtëna armësh kishte vdekur një grua, e cila u gjet midis grindësve. Gruaja kishte qenë shtatzënë, me fëmijë mashkull, sic qe vërtetuar pas hapjes. Pleqtë e katundit e kishin vështirë, sic duket, të vendosnin se mbi kë rëndonte gjaku i fëmijës. Ndoshta Ali Binaku kishte ardhur pikërisht për këtë gjyq. Po ai tjetri, ai që ishte veshur si karnaval, ç'ishte ai? — pyesnin të tjerët. Dhe gjendej dikush që jepte përgjigje për të gjitha. Ai ishte një farë nëpunësi, që merrej me matjen e tokave, madje edhe emrin se si e kishte, një dreq emri: as kovaç, as mullis, as rrogtar, por me 20
«metër», kupton, një dreq emri që s'e thua dot pa pasur frikë mos të të shtrembërohet goja, gjeo,gjeo,gje... Hë, se m'u kujtua: gjeometër. O, po atëherë qenka tamam punë kufijsh, gjersa paska ardhur ky, gjeometri, sic i thua ti. Gjorgu kishte qejf të dëgjonte akoma, aq më tepër që parandihej se në han do të tregoheshin histori të tjera, mirëpo, po të vonohej edhe pak, ai mund të mos arrinte dot të mbërrinte në kullë. U ngrit befasisht, për të mos i lënë vêtes kohë të mëdyshej, pagoi fasulet dhe kafenë dhe u mat të dilte, por në çastin e fundit u kujtua të pyeste edhe një herë për rrugën. — Do të ecësh drejt rrugës së madhe, — i tha hanxhiu, — pastaj, kur të arrish te Varret e Krushqve, atje ku rruga ndahet më dysh, ki kujdes që të marrësh krahun e djathtë e jo të majtin. Më kupton, krahun e djathtë. Kur Gjorgu doli përjashta, shiu ishte rralluar edhe më, po ajri ishte krejt i lagësht. Dita ishte po aq e vrenjtur sa në mëngjes dhe, ashtu si atyre grave që nuk u kuptohet mosha, asaj nuk i kuptoheshin orët. Gjorgu ecte duke u përpjekur të mos mendonte asgjë. Rruga zgjatej pafundësisht nëpër një zallinë ngjyrë hiri. Kur vështrimi i tij ndeshi disa varre gjysmë të vithisura ndanë saj, ai tha me vete: këto duhet të jenë Varret e Krushqve. Mirëpo rruga s'ndahej më dysh dhe ai e mori me mend se Varret e Krifthqve duhej të ishin më tutje. Dhe ishte vërtet ashtu. Pas një çerek ore ata i dolën përpara, po aq të vithisur sa edhe të parët, por më të trishtuar dhe krejt të mbuluar me myshk. Duke kaluar përbri tyre, ai ishte gati të besonte se karvani i krushqve që kishte takuar në mëngjes, nuk kishte bërë gjë tjeter, véçse ishte rrotulluar, kishte ndërruâr rrugë, për të ardhur e për t'u futur në këto varre, që duhej të ishin banesa e tij e përhershme. Ai mori degëzimin e djathtë të rrugës, sic e kishte këshilluar hanxhiu dhe, ndërsa largohej, mezi e mbajti veten për të mos kthyer kokën që të shih te edhe një herë varret e vjetra. Një copë herë ia doli të ecte pa asnjë mendim në kokë, me një ndjesi të çuditshme harmonizimi me gungat e maleve e të mjegullës që i vërtiteshin në një valle të ngadaltë përreth. Nuk e kuptoi as vetë se sa vazhdoi kjo lëvizje e mpirë. Ai do të donte që ajo të mos kishte fund, mirëpo përpara i doli diçka, që e shkëputi me shpejtësi nga gurët dhe mjegulla. Ishte gërmadha e një shtëpie. Ndërsa ecte përbri saj, vështronte me bisht të syrit grumbullin e gurëve, ku shenjat e djegies ishin fshirë prej kohësh prej shiut dhe erës, duke lënë në vend të tyre një gri të sëmurë, prej spikamës të së cilës dukej sikur mund ta nxirrje më lehtë një ngulç, të mbledhur prej kohësh në gjoks. Gjorgu eci sa eci, me bishtin e syrit të ngulur mbi gërmadhën, kur befas, me një kërcim të shpejtë, kapërceu hendekun e cekët ndanë udhës dhe me dy-tri hedhje u gjend pranë rrënojës. 21
Një grime qëndroi i palëvizur pranë saj, pastaj, si ai njeriu që, kur gjendet para një trupi kërkon të marrë vesh nga ç'plagë a nga ç'mjet është goditur i vrari, ai bëri dy-tre hapa gjer te njëri nga cepat e shtëpisë. U përkul mbi 'të, mënjanoi me këmbë ca gurë, pastaj shkoi me radhë te tre cepat e tjerë dhe, kur pa se gurët e themeleve në të katër cepat ishin të shkulur, e kuptoi se ndodhej përpara rrënojës së një shtëpie besëprerëse. Kishte dëgjuar se kështu u shkuleshin gurët pas djegies shtëpive ku kryhej krimi më i madh për kanunin: prerja e nîikut në besë. Gjorgut iu kujtua se si vite më pare në katundin e tij ishte ndëshkuar një prerje në besë. Vrasësi ishte grirë katundisht, duke shkuar gjakhupës. Shtëpia ku miku u pre, pavarësisht se njerëzit e saj nuk ishin fajtorë, u dogj. Vetë i zoti i saj printe me urë e me sëpatë, duke klithur sipas zakonit: «I marrsha të ligat katundit dhe flamurit». Pas tij, me urë e me sëpata në duar, vinte gjithë fshati. Pas kësaj, të zotit të shtëpisë, për vite me radhë gjithçka duhej t'i jepej me dore të majtë e për nën gju, për t'i kujtuar se duhej të paguante mikun. Sepse dihej që baba, vëllai, madje edhe fëmija i vrarë mund të faleshin, por miku i premë, kurrë. Ç'pabesi mund të jetë bërë valle në këtë shtëpi, mendoi ai, duke shtyrë me këmbë dy-tre gurë. Zhurma e tyre ishte e shurdhët. Hodhi sytë përreth për të pare shtëpitë e tjera të fshatit, por nuk pa gjë, veçse një rrënojë tjetër, njëzet hapa larg. Ç'është kështu? tha me vete. Pa ditur as vetë pse, u sul për te gërmadha tjetër, iu vërtit cepave të saj dhe hetoi të njëjtën gjë. Gurët e themeleve ishin shkulur në të gjitha qoshet. Është e mundur që të jetë ndëshkuar një katund i tërë? mendoi. Kur ndeshi më tutje rrënojën e trete, u bind se ishte pikërisht ashtu. Diçka kishte dëgjuar, vite më pare, për një katund besëshkelës, në një krahinë të largët, të ndëshkuar prej flamurit. Ishte vrarë një ndërmjetës në një grindje kufijsh midis dy fshatrave. Mikun e prerë në besë flamuri e lypi nga katundi ku ai u vra dhe, meqenëse katundi doli mendsh e nuk e lau gjakun, u mor vendim për zhbërjen e tij. Me hedhje të lehta një copë herë të gjatë, Gjorgu u vërtit si hije nga rrënoja në rrënojë. Ç'qe valle ai njeri që me vdekjen e vet kishte marrë pas një katund të tërë? Shurdhëria e rrënojave ishte e dhimbshme. Një zog, që Gjorgu e dinte se klithte vetëm natën, ia bënte -«or», «or». Gjorgut iu kujtua se'po i bëhej vonë për të mbërritur në kullë dhe kërkoi me sy udhën e madhe. Klithma e zogut u dëgjua edhe një herë, fare larg, tamam në kohën që ai pyeti edhe një herë veten se kush kishte qenë valle njeriu që u pre në besë në këtë katund fatzi. Zogu, si për t'i dhënë përgjigje, ia bëri prapë «or», «or», dhe atij iu dëgjua sikur ai tha emrin e tij. «Gjorg», «Gjorg». Buzëqeshi me vete sikur t'i thoshte: «tani po flet budallallëqe» dhe u drejtua nga udha. Pas pak, kur ishte përsëri në rrugë, si për të shkarkuar një pjesë të ndjenjës së rende që i la katundi i zhdukur, ai u përpoq të sillte ndër mend ndëshkimet më të lehta të kanunit. Prerja e mikut ishte e rralle dhe rrjedhimisht të rralla ishin 22
djegiet e shtëpive e aq më pak shkulja e fshatrave të tëra. Atij iu kujtua se për faje më pak të renda vihej në zbatim dëbimi prej flamurit me rob e me robi. Gjorgu ndiente se si, bashkë me dyndjen e ndëshkimeve, shpejtoheshin edhe hapat e tij, thuase ashtu do të mund të shpëtonte prej tyre. Ndëshkimet ishin të shumta: Veçimi ose lëçitja, sic quhej në kanun, kur njeriu veçohej përjetë prej të gjithëve. (I ndarë për mort, për dasmë e për mieli hua). Lënia e tokave djerr, shoqëruar me prerjen e drurëve të kopshtit. Lënia pa ngrënë (në familje). Heqja e armëve të krahut a të brezit për një apo dy javë. Lidhja dhe burgosja në shtëpi. Rrëzimi i të zotit apo së zonjës së shtëpisë prej gjindjes së familjes. Veçanërisht prej mundësisë së ndëshkimit brenda në familje ai ishte sfilitur shpirtërisht për një kohë të gjatë. Dhe kjo kishte ndodhur gjatë kohës kur atij i kishte ardhur radha për të marrë gjakun e vëllait. Atij nuk i hiqej nga mendja ai mëngjes i ngrirë janari, kur i ati e thirri në dhomën e miqve, në katin e sipërm të kullës, për të biseduar me të kokë më kokë. Ishte një mëngjes jashtëzakonisht i kthjellët, qielli dhe dëbora që kishte rënë të lëbyrnin sytë, gjithçka ishte e qelqtë e rrezëlluese, saqë të besohej se bota e tërë mund të rrëshqiste e të thërrmohej në miliona coperà për shkak të çmendurisë së saj kristaline. Pikërisht në një mëngjes të tillë i ati i kujtoi atij detyrën. Gjorgu rrinte pranë dri tares dhe dëgjonte të atin që fliste për gjakun. Bota e tërë u bë pllanga-pllanga prej tij. Ai skuqte mbi dëborën e bardhë, pellgjet e tij zmadhoheshin e ngrinin edhe ato kudo. Pastaj e kuptoi se skuqja ishte në sytë e tij. E dëgjoi kokulur të atin, pa i thënë asgjë. Dhe për herë të pare në ditët që erdhën më pas, Gjorgut pa e ditur as vetë pse, iu renditën ndër mend të gjitha ndëshkimet që mund të merrte njeriu i pabindur në familje. S'donte t'ia pohonte as vêtes që s'kishte dëshirë të vriste një njeri. Urrejtja që i ati u përpoq t'i rindizte në gjoks për Kryeqyqët, në atë mëngjes janari, dukej sikur shuhej ndërkaq nga ndriçimi i dites. Gjorgu atëherë nuk e kuptonte se një nga arsyet që zjarri i urrejtjes nuk ndizej dot, ishte se vetë zjarrvënësi, i ati, ishte akull i ftohtë. Me sa dukej, urrejtja ishte ftohur dalngadalë qyshkur, në vitet e-hakmarrjes së gjatë, apo ndoshta ajo s'kishte qenë kurrë. I ati fliste dhe Gjorgu me frikë, gati me tmerr, e ndiente se nuk ishte i aftë të urrente viktimën e ardhshme. Dhe kur në ditët e pastajme mendja e tij vente nga vente dhe kthehej te radha e ndëshkimeve që mund të pësonte në shtëpi njeriu i pabindur, ai nisi të kuptonte se po përgatitej shpirtërisht për të mos derdhur gjak. Dhe po në atë kohë e kuptoi se sa i kotë ishte vrapimi i mendjes së tij pas ndëshkimeve në familje. Ai, ashtu si të gjithë, e dinte mire se për mosmarrjen e gjakut kishte ndëshkime të tjera, shumë më të rënda. Në bisedën e tyre të dytë për çështjen e gjakut toni i të atit ishte më i zymtë. Edhe dita ishte ndryshe, një dite e qullët në një mënyrë të mjerë, pa shi, madje pa mjegull, për të mos kujtuar
23
vetëtimat, që do të ishin luks i madh për atë qiell varfanjak. Gjorgu përpiqej t'i shmangej vështrimit të të atit, por më në fund sytë e tij ranë si në grackë. — Shikoje këmishën, — tha tjetri, duke bërë me kokë nga këmisha e varur në murin përballë. Gjorgu ktheu kokën andej. lu duk se damarët e qafës i kërcitën sikur t'i kishin zënë ndryshk. — Gjaku po zverdhet në të, — tha i ati. — I vdekuri kërkon shpagim. Gjaku vërtet ishte zverdhur mbi këmishë. Më tepër se zverdhim, ajo ishte një ngjyrë ndryshku, si ajo që lëshojnë tubat e një cezme të papërdorur prej kohësh. — Ti po vonon shumë, Gjorg, — vazhdoi i ati. — Nde ri ynë, por sidomos yti...
Dy gisht nder në Iule të ballit na i ka qitë i madhi zot. Me qindra e qindra herë. Gjorgu kishte përsëritur me vete, në javët e pastajme, fjalët e kanunit, që i ati ia tha atë dite. Fytyrën e vruguar në daç laje, në daç zezoje dhe më. Je i lire të mbash burrërinë tende, je i lire të zhburrërohesh. Jam valle i lire? pyeste ai veten më vonë, kur ngjitej i vetëm në katin e sipërm të kullës për t'u menduar. Ndëshkimet që mund t'i bënte i ati për faje të ndryshme s'ishin asgjë përpara rrezikut të humbjes së nderit. Dy gisht nder në Iule të ballit... Ai prekte ballin me dore, si për të gjetur vendin e saktë ku mund të ishte nderi. E pse pikërisht këtu? kishte thënë me vete. Ishte një frazë që përcillej gojë më gojë, pa u kapërdirë kurrë plotësisht. Tani ai e kishte zbërthyer më në fund kuptimin e saj të vërtetë. Nderi e kishte selinë e vet në Iule të ballit, pra në qendër të ballit, sepse ai ishte vendi ku mund të godiste plumbi yt kokën e tjetrit, ose plumbi i tjetrit kokën tende. Pushkë të bukur paska qitë, thoshin pleqtë kur dikush e godiste hasmin balle për balle dhe në kokë. Ose, pushkë të pabukur, kur plumbi shponte stomakun ose këllqet, për të mos përmendur shpinën. Gjithsaherë Gjorgu ngjitej në katin e sipërm të kullës për të pare këmishën e Mëhillit, i dukej sikur balli po i digjte. Shenjat e gjakut mbi pëlhurë sa vente çngjyroseshin edhe më. Do të ngrohej moti dhe ato do të zverdheshin fare. Atëherë mund të fillonin fia jepnin filxhanin e kafes për nën gju. Kjo do të thoshte se ai do të ishte i vdekur për kanunin. Të gjitha rrugët ishin mbyllur për të. As durimi i ndëshkimeve, asnjë lloj flije tjetër nuk e shpëtonte dot. Kafja nën gju, që e tmerronte Gjorgun më shumë se çdo gjë tjetër, e priste diku përpara. Të gjitha portât ishin të mbyllura për të, përveç njërës. I korituri e ka derën të çelur
24
për nga kanuni, thuhej në kanun. E vetmja derë e çelur për të ishte vrasja e dikujt nga fisi i Kryeqyqëve. Dhe kështu. pranverën e vitit që shkoi, ai vendosi të shkonte në pritë. Gjithçka në shtëpinë e tij u gjallërua. Shurdhëria që e rrethonte u mbush befas me mu^ikë. Edhe muret rreth tij dukej sikur u zbutën. Ai do ta kishte kryer vrasjen qysh atëherë dhe tani do të ishte i qetë, i mbyllur në kullën e ngujimit, apo akoma më i qetë, nën tokë, sikur të mos ndodhte diçka. Nga një flamur i largët kishte ardhur papritur një teze e tyre, e martuar atje. E shqetësuar, tërë brenga, kishte kapërcyer shtatë a tetë maie dhe po aq krahina, për të ndaluar derdhjen e gjakut. Gjorgu është mashkulli i fundit i familjes pas të atit, tha ajo. Ja, do ta vrasin Gjorgun, pastaj do të vdesë një nga Kryeqyqët, pastaj do t'i vijë radha babës, dhe familja e Berishajve do të shuhet. Mos e bëni këtë, tha ajo, mos e thani lisin. Kërkoni pajtimin e gjakut. Në fillim as që deshën ta dëgjonin, pastaj heshthin, ndërsa ajo fliste dhe më në fund erdhi një kohë boshe, që s'ishin as në një mendje me të, po as kundër. Ishin thjesht të lodhur. Kurse tezja nuk lodhej. Dite për dite e natë për natë, duke bujtur herë në një kullë, herë në tjetrën, nëpër kushërinj e vëllazëri, ajo e arri ti më në fund të vetën: pas shtatëdhjetë vjet vdekjesh dhe zie, Berishajt vendosën të kërkonin pajtim gjaku me Kryeqyqët. Kërkesa për pajtim të gjakut, aq e rrallë në malesi, bëri bujë në katund, madje edhe në flamur. U morën të gjitha masat që gjithçka të kryhej sipas rregullave të përpikta të kanunit. Ndërmjetësit e pajtimit, bashkë me ca shokë e dashamirës të Berishajve, që në këtë rast quheshin «të zotët e gjakut», i shkuan gjakësit, pra Kryeqyqëve, për të ngrënë bukën e gjakut të pajtuar. Sipas zakonit, ata hëngrën drekë së bashku me vrasësin dhe caktuan çmimin e gjakut që duhej të paguanin Kryeqyqët. Pas kësaj mbetej vetëm që i ati i Gjorgut, pra i zoti i gjakut, me sqepar e daltë të skaliste një kryq te dera e vrasësit, të pinin një pikë gjak të shoshoqit dhe të quheshin të pajtuar për jetë. Mirëpo ai çast nuk erdhi Tcurrë, sepse një xhaxha plak u bë shkak që të prishej gjithçka. Dhe kjo ndodhi kur pas drekës, ndërsa njerëzit, sipas zakonit, hynin në çdo dhomë të kullës dhe përplasnin kë mbët për të treguar se hija e gjakut do të dëbohej nga çdo kënd i shtëpisë, xhaxhai plak i Gjorgut thirri befas: jo. Ishte një plak i qetë, që s'ishte ndier kurrë në fisin e tyre dhe prej tij më pak se prej kujtdo pritej një gjë e tillë. Të gjithë ngrinë në vend, dhe sytë, dhe qafat, dhe këmbët që qenë ngritur për t'u përplasur me force në dysheme, u ulën shurdhtazi si në pambuk. Jo, tha prapë xhaxhai plak. Atëherë prifti që ndodhej atje, si ndërmjetësi kryesor i pajtimit, bëri një shenjë me dore. «Atëherë gjaku vazhdon», tha ai. Gjorgu, që gjatë kësaj kohe kishte mbetur si jashtë vëmendjes, u gjend përsëri në qendër të saj. Bashkë me ankthin e vjetër, prej të cilit përkohësisht kishte shpëtuar, ai provoi edhe një ndjesi kënaqësie. Me sa duket ishte pikërisht kënaqësia që rifitoi vëmendjen e humbur. Tani i 25
dukej se nuk ishte në gjendje të kuptonte se cila jetë ishte më e mire, ajo e qeta, e mbuluar me një tis harrese dhe jashtë makinës së gjakut, apo tjetra, e rrezikuara, por me një sbkreptimë zie, që e karfoste tejpër tej si tegel i dridhshëm. I kishte provuar që të dyja dhe po t'i thoshin tani: zgjidh njërën prej tyre, Gjorg, ai me siguri do të mbetej në mëdyshje. Ndoshta duheshin vite për t'u mësuar me paqen, ashtu sic ishin dashur ndoshta po aq vite për t'u mësuar me humbjen. Mekanizmi i gjakut ishte i tillë që, edhe kur të lëshonte së jashtmi, të mbante të lidhur shpirtërisht për një kohë të gjatë. Në ditët pas dështimit të pajtimit, kur në qiellin e tij gjer atëherë bosh u dyndën prapë rete e rrezikut, Gjorgu disa herë kishte pyetur veten: valle ishte më mire apo më keq që u bë kjo përpjekje pajtimi? Ai nuk ishte në gjendje të përgjigjej. Ishte më mire sepse i dha atij edhe një vit tjetër jetë të lire, por, nga ana tjetër, ishte më keq sepse tani do t'i duhej të mësohej rishtazi me atë jetë që ishte çmësuar: idenë për të vrarë dikë. Së shpejti ai duhej të bëhej një doreras, sic quheshin në kanun ata që shtinin për vrasje. Dorërasët ishin një lloj pararoje e fisit, ata që vrisnin, por edhe që flijoheshin të parët gjatë hakmarrjes. Kur fisit kundërshtar i vinte radha për të marrë gjakun, ai lakmonte të vriste pikërisht dorërasin e fisit tjetër. Vetëm në rast pamundësie, në vend të tij vritej një mashkull tjetër. Gjatë shtatëdhjetë vjetëve të armiqësisë me Kryeqyqët, familja e Berishajve kishte pasur një zet e dy dorërasë, shumica e të cilëve ishin grirë më vonë nga plumbi. Ûorërasët ishin lulja e një fisi, palca dhe kujtesa e tij kryesore. Shumë gjëra harroheshin në jetën e fisit, njerëz dhe ngjarje mbuloheshin me pluhur, vetëm dorërasët, flakëzat e vogla të pashuara mbi tumulet e fisit, s'harroheshin kurrë. Erdhi vera dhe kaloi, e shkurtër si asnjë herë tjetër. Berishajt shpejtonin të mbaronin punët e bujqësisë, në mënyrë që pas vrasjes së ardhshme të mund të mbylle J
shin në kullë. Gjorgu ishte qetësisht i pikëlluar. Kishte një gjendje shpirtërore si përpara dhëndërisë.
Në fund të vjeshtës së dytë ai shtiu më në fund mbi Zefin e Kryeqyqëve, por nuk e vrau dot, vetëm e piagosi në nofull. Erdhën mjekët e kanunit, që merreshin me caktimin e gjobës që duhej të paguante njeriu në rast se plagoste dikë dhe, meqenëse plagos ja ishte në kokë, e çmuan atë me një gjobë prej tri qesesh groshë ose baraz me gjysmë gjaku. Kjo do të thoshte se Berishajt mund të zgjidhnin një nga të dyja: ose të paguanin gjobën, ose ta quanin plagosjen sa një gjysmë gjaku. Në rastin e fundit, pra, në qoftë se Berishajt nuk paguanin gjobën, por e futnin plagosjen në llogarinë e gjakut, ata nuk kishin të drejtë më të vrisnin një njeri nga Kryeqyqët, sepse gjysma e gjakut ishte larë. Ata kishin të drejtë vetëm të plagosnin një njeri. 26
Natyrisht që Berishajt nuk pranuan ta quanin plagosjen si gjysmë gjaku. Megjithëse gjoba ishte e rende, ata mblodhën një pjesë të kursimeve dhe e shlyen atë, kështu që llogaria e gjakut mbeti e paprekur. Gjatë gjithë kohës që vazhdoi historia e gjobës për plagosje, sytë e të atit të Gjorgut ishin vazhdimisht si të përqarë nga një përbuzje zemërimi dhe helmi. Ata sy dukej sikur i thoshin Gjorgut: nuk mjafton që e shtyve marrjen e gjakut kaq vonë, por tani po na shkatërron dhe ekonominë e shtëpisë. Gjorgu e ndiente dhe vetë se e gjithë kio kishte ndodhur për shkak të pavendosmërisë së tij të vjetër, që e bëri t'i dEàdhej dora në sekondën e fundit dhe të shënonte gabimisht. Në të vërtetë Gjorgu s'ishte në gjendje as vetë të kuptonte më vonë, se iu drodh dora vërtet në çastin e shënimit, apo e uli vetë shënjesfrën nga balli i viktimës, në pjesën e poshtme të fytyrës. Pas kësaj ngjarjeje erdhi një periudhë mpirjeje. Jeta u duk sikur qëndroi në vend. I plagosuri prej Gjorgut për një kohë të gjatë lëngoi në shtëpi. Thoshin se plumbi i kishte thyer nofullën, se plaga i qe mahisur. Dimri ishte i gjatë dhe i mërzitshëm si asnjëherë tjetër. Mbi dëborën e urtë (pleqtë thoshin se rrallë mbahej mend një dëborë kaq e shtruar, që s'krijonte asgjëkund asnjë ortek) fishkëllente ultazi një erë po aq e pandryshueshme sa ajo. Zefi i Kryeqyqëve, qëllimi i vetëm i jetës së Gjorgut, vazhdonte të lëngonte në shtrat, kështu që Gjorgut i dukej vetja si një i papunë, që vërtitet kot rreth e rrotull. Vërtet ishte një dimër që dukej sikur s'do të kishte mbarim. Dhe tamam në kohën kur thanë se i plagosuri po shërohej, u sëmur Gjorgu. Do ta duronte me shpirt në dhëmbë çdo lëngatë, në mënyrë që të mos zinte shtratin pa kryer vrasjen, mirëpo ishte krejtësisht e pamundur. U zverdh si dylli, duroi sa duroi më këmbë, pastaj u shtri. Dy muaj rresht qëndroi në shtrat, tamam në kohën që Zefi i Kryeqyqëve, duke përfituar nga sëmundja e tij, kishte nisur të dilte lirisht nëpër katund. Që nga këndi ku ishte i shtrirë në katin e dytë të kullës, Gjorgu vështronte atë copë pamje që i lejonte dritarja dhe pothuajse nuk mendonte asgjë. Ishte krejt i trullosur nga sëmundja e gjatë. Matanë dritares ishte bota e zbardhur nga dëbora, me të cilën, përveç një vrasjeje, tani nuk e lidhte më asgjë. Prej kohësh ishte bërë i huaj, madje i tepërt në atë bote dhe, në qoftë se atje përjashta e prisnin akoma, kjo ndodhte veç për shkak të asaj vrasjeje. Me orë të tëra ai vështronte tokën e mbuluar me dëborë, me ca sy mospërfillës, sikur të thoshte: do të vij, do të vij së shpejti, ta derdh atë grusht gjak. Dhe kaq shumë nuk i ndahej ky mendim, saqë kishte caste që i dukej se po e shihte vërtet njollën e vogël të kuqe, që ia hapte mes për mes gjithshkafjes së zbardhur. Në ditët e para të marsit e ndjeu veten pak më mire dhe javën e dytë të marsit u ngrit. Këmbët i kishte akoma 27
të dobëta kur doli përjashta. Askush nuk e mendonte se ashtu i trullosur sic ish nga sëmundja, me fytyrën të bardhë si pëlhurë, ai po nisej për në pritë. Kjo ishte ndoshta edhe arsyeja që Zefi i Kryeqyqëve, duke e ditur akoma të sëmurë armikun e tij, qe kapur në befasi. Shiu rrallohej herë pas here aq sa dukej se do të mente, por tamam në çastin e fundit niste të curiste përsëri. Duhej të ishte mbasdite, por Gjorgu i ndiente këmbët të mpira. Ishte po ajo dite gri, vetëm krahina ishte tjetër. Dhe këtë Gjorgu e kuptoi nga ndryshimi i veshjes së malësorëve, që takonte përballë. Katundthet i mënjanoheshin përherë e më tepër rrugës së madhe. Aty-këtu, në largësi mezi dallohej ndriçimi i zbehtë i bronzit të ndonjë këmbane. Pastaj me kilométra të tërë ishte prapë boshësi. Përballë tij kalimtarët ishin përherë e më të rrallë. Gjorgu pyeti përsëri për kullën e Oroshit dhe njëherë i thanë se ajo ishte tashmë afër, kurse më tutje, kur ai priste që ajo të qe afruar vërtet, i thanë se kulla ishte ende tepër larg. Dhe të dy herët kalimtarët treguan me dore të njëjtin drejtim, ku nuk dukej veçse mjegullinë. Dy-tri herë Gjorgut iu duk se po binte mbrëmja, por nuk ishte ashtu. Vazhdonte të ishte po ajo mbasdite pa mbarim ku katundet i mënjanoheshin rrugës, sikur të donin t'i fshiheshin për jetë asaj dhe gjithë botes. Ai pyeti prapë për kullën dhe i thanë se tashmë ajo ishte afër. Madje kalimtari i fundit ia bëri edhe me dore në drejtimin që duhej të ishte i saj. — A mbërrij para mbrëmjes? — pyeti Gjorgu. — Besa, po, — tha malësori. — Tamam në mbrëmje ke për të mbërritur. Gjorgu u vu prapë të ecte. Ai ndihej krejtësisht i lor dhur dhe herë ishte gati të besonte se ishte mbrëmja aio që vononte të binte, duke e larguar kështu kullën, herë i dukej se, përkundrazi, ishte largësia e kullës që e mbante mbrëmjen pezull në erë, pa e lënë të rrëzohej mbi dhé. Njëherë iu duk se dalloi siluetën e sa.) midis mjegullës, por ngrehina e zymtë s'ishte veçse një kuvend murgeshash, si ai që kishte pare në paraditen e kësaj dite të gjatë. Pas një copë rruge pati prapë ndjesinë që po i afrohej kullës, madje iu duk se e dalloi më në fund qartë, në krye të një shkarrëzime. por, kur eci edhe ca, e kuptoi se ajo që pa nuk ishte kulla e Oroshit, s'ishte as ngrehinë e çfarëdoshme, por një copë mjegull, veç më e zezë se të tjerat. Shpresa se më në fund po i avitej kullës, iu davarit krejt, kur u gjend prapë i vetëm në rrugën e madhe. Zbrazëtinë nga të dy anët e saj e shtonin edhe më ca shkurre të shkurtra, të mbira aty si me qëllim të keq. Ç'është kështu. mendoi Gjorgu. Tani s'dukeshin më as ka ishte se kërkuar se e pa. dëgjuar për kullën princërore, e cila prej shekujsh vigiilonte që të mos shkelej kanuni, por prapëseprapë nuk e dinte oamjen e saj, ashtu sic nuk dinte asgjë tjetër për të. Banorët e Rrafshit e thërritnin thiesht Orok, por. kur tregonin për të, prej tregimeve të tyre ishte e namundur të kuotoje se ç'pamie kishte ajo. Edhe tani aë Gjorgu po e shihte që larg, pa 28
e besuar se oe aio. nuk ishte në giendie të kuptonte se si e kishte pamien. Rilueta e sai. në miegull. nuk dukej as e lartë, as e ulët dhe nganjëherë ngiante e shtrirë e nganjëherë e mbledhur. Njëherë Giorgut iu duk se kjo ndodhte nsaaë rruea ngjitej duke u lakuar vazhdimisht dhe për shkak të kësai pam ja ndërronte. Por edhe kur u afrua më pranë, asgië nuk u qartësua. Ishte pothuajse i sigurt që ishte ajo. sic ishte i sigurt që nuk qe. Herë i dukej sikur kishte një çati mbi tunde, qoftë edhe të mënjanuara. dhe më e keqja dukei sikur ato s'do të shfaqeshin më kurrkund. Ndërsa ecte, herë-herë ngrinte kokën për ta kullën në njërin nga horizontet dhe pranë iu duk por nuk besonte më. Qysh nga fëmijëria kishte disa ngrehina të ndryshme e herë sikur kishte disa çati mbi të njëjtën ngrehinë. Sa më shumë që afrohej, aq më tepër ndryshonte pamja. Tani i dukej se midis disa kullave kishte një si kullë kryesore. Gjithçka tjetër ishte si shtesë rrotull saj. Por eci dhe pak dhe kulla kryesore u zhduk e nuk dukeshin veçse shtesat përreth. Madje dhe ato nisën të shpërbëheshin dhe, kur u afrua edhe ca, vuri re se ato s'ishin aspak kulla, por ca si banesa, madje një pjesë nuk ishin as banesa, por më tepër u ngjanin hajateve gjysmë të braktisura. Përreth s'ndihej asnjë frymë e gjallë. Mos kam ardhur gabimisht? tha ai me vete. Po në atë çast përballë tij se nga mbiu një njeri. — Taksë e mortit? — pyeti ai, duke vështruar rrëshqitazi mëngën e djathtë të Gjorgut dhe, pa pritur përgjigje, tregoi me dore në drejtim të njërit prej hajateve. Gjorgu u drejtua andej. Këmbët i dukej se nuk do ta mbanin dot më. Përpara tij ishte një derë prej'druri, tepër e vjetër. Ai ktheu kokën pas si për të pyetur nje iriun që i kishte folur, se a duhej të hynte nëpër atë derë, po njeriu se nga ishte zhdukur. Ai e vështroi një grime derën, para se të vendoste të trokiste në të. Druri i saj ishte i brejtur kudo dhe midis asaj brejtjeje dukeshin gjithfarë koka gozhdësh e coperà hekurash të ngulur aty kot së koti, shumica shtrembtazi dhe pa ndonjë kuptim. Ndryshku i tyre ishte bërë njësh me vjetërsinë e drurit, ashtu si ca thonj të vjetër në një dore plaku. Gjorgu ngriti dorën për të trokitur, por në atë çast vuri re se mbi atë derë, ku ishin ngulur e ngjitur gjithfarë hekurishtesh, nuk kishte trokitëse. Madje nuk kishte asnjë gjurmë brave. Vetëm atëherë vuri re se dera s'ishte plotësisht e mbyllur. Atëherë Gjorgu bëri diçka që nuk e kishte bërë kurrë gjatë gjithë jetës së tij: shtyu një derë, pa thirrur së pari «o i zoti i shtëpisë».
Brenda ishte gjysmë terr. Në fillim atij iu duk se hajati ishte bosh, por pastaj, në njërën nga qoshet dalloi një zjarr. Ky ishte një zjarr i zymtë, ku ndihej menjëherë druri i lagët, që më shumë bënte tym se flakë. « Përpara se të shquante njerëzit, ai ndjeu erën e shajakut të lagët të xhokeve, pastaj i pa dhe ata vetë, disa të ulur
29
mbi ndenjëse prej druri, disa të kruspullosur qosheve. U platit dhe ai në një qoshe, duke e vënë pushkën midis gjunjëve. Sytë po i mësoheshin dalngadalë me gjysmëterrin. Athëtira e tymit po i hidhëronte grykën. Ai mundi të dallonte shiritat e zinj në mëngët e tyre dhe e kuptoi se, ashtu si ai, të gjithë ata ishin pagues të taksës së mortit. Ishin gjithsej katër vetë. Pas pak vuri re se ishin pese. Por nuk kaloi as një çerek ore dhe përsëri iu duk se ishin katër. I pesti, që në fillim s'e kishte shquar dot dhe pastaj i qe dukur si i pesti, nuk ishte veçse një trung i mbështetur, kushedi pse, te qoshja më e errët.
— Nga je? — e pyeti njeriu që ishte përbri tij. Gjorgu i tha emrin e katundit.
Jashtë kishte rënë mbrëmja. Gjorgut iu duk se ajo ra papritur, porsa ai kapërceu pragun e hajatit, ashtu si ajo gërmadha që rrëzohet pas shpinës sate, porsa M largohesh prej hïjes së saj. — Ti s'paske qenë dhe aq larg, — i tha njeriu përbri. — Mua m'u desh të bëja dy dite e gjysmë rrugë pa pushim. Gjorgu s'dinte ç'të thoshte. Hyri dikush, duke shtyrë derën që kuisi vajtueshëm. Ai mbante në duar një krah dru, që ia hodhi zjarrit. Drutë ishin të lagët dhe ai pak ndriçim që fërgëllonte përreth u shua. Por pas një grime njeriu, që dukej si ulok, ndezi një llambë vajguri, që e vari mbi njërën prej gozhdëve të shumta të ngulura në mur. Drita e verdhë e llambës, e dobësuar nga bloza që kishte zënë qelqi i saj, u përpoq më kot të arrinte gjer në skutat më të largëta të hajatit. Askush nuk po fliste. Njeriu doli dhe hyri një tjetër. Ky i ngjante të parit, veçse në duar s'kishte asgjë. I vështroi të gjithë sikur t'i numëronte (dy-tri herë ktheu sytë nga trungu, si për t'u bindur^se ai nuk ishte njeri) dhe doli. Pas pak u duk prapë me një vorbe në duar. Pas i vinte një tjetër që mbante ca kupa druri dhe dy bukë misri. Ky i dyti i vuri secilit nga një kupë dhe nga një copë »büke përpara, kurse tjetri u hodhi fasule me lëng nga vorba. — Ti pate fat, — i tha fqinji Gjorgut. — Erdhe tamam % kur jepet buka. Ndryshe do të mbeteshe gjer nesër në drekë pa ngrënë. — Une kisha pak bukë e gjizë me vete, — tha Gjorgu. — Pse? — tha tjetri. — Kulla jep bukë dy herë ditën për paguesit e mortit. — Une nuk e dija, — tha Gjorgu, duke futur në gojë një kafshatë të madhe büke. Misërnikja ishte e forte, por ai qe shumë i uritur. Gjorgu ndjeu një gjë metalike që i ra në prehër. Ishte paketa e duhanit të fqinjit të tij. — Ndize një duhan, — i tha.
— Sa kohë ke që prêt këtu? — pyeti Gjorgu.
30
— Qysh në mesditë.
Gjorgu nuk tha asgjë, megjithatë tjetri u duk sikur e ndjeu habinë e tij.
— Pse çuditesh? Ka njerëz që presin qysh dje.
— Ashtu?! — ia bëri Gjorgu. — Kurse une kujtoja se sonte do të dorëzoja paret dhe nesër do të nisesha për në katund. —O, jo, — tha tjetri. — Do të kesh fat në qoftë se paguan nesër në mbrëmje. Përndryshe mund të presësh edhe dy dite, madje edhe tri. — Edhe tri? Si është e mundur?
— Kulla nuk ngutet kurrë të marrë paret e gjakut. Dera e hajatit kërciti dhe hyri prapë njeriu që kishte sjellë vorbën me fasule. Ai mblodhi kupat boshe, trazoi në kalirn e sipër zjarrin dhe doli. Gjorgu e ndoqi me sy. — Shërbyes të princit janë këta? — pyeti ai me zë të ulët fqinjin e tij.
Tjetri ngriti supet. y — S'di ç'të them. Me sa di une, ata janë gjysmë kushërinj, gjysmë shërbëtorë. — Ashtu?! —A i pe ndërtesat rreth e rrotull? Në to banojnë shumë familje që kanë lidhje fisnore me kapedanin. Po, duke qenë kushërinj të tij, ata janë njëkohësisht roja dhe nëpunës. Nuk ua pe veshjet si i kishin? As malësorë as qytetarë. — Ke të drejtë, — tha Gjorgu, — ashtu dukeshin. — Dridhe dhe një duhan, — tha tjetri.
— Falemnderit, — tha Gjorgu, — une e pi rrallë. — Kur e ke bërë vrasjen? . — Pardje.
Që jashtë dëgjohej shiu që curiste. — S'dashka të dalë ky dimër. — Po, — ia bëri Gjorgu. — Si shumë u zgjat. Larg, nga thellësia e grumbullit të ndërtesave, ndoshta nga vetë kulla kryesore, u dëgjua një rrapëllimë porte. Ishte një mbyllje, ndoshta hapje kanatesh të rende, kërkëllima e së cilës vazhdoi një copë herë të gjatë. Fill pas saj u dëgjua një si klithmë shpendi, që mund të ishte njëkohësisht britmë roje, përshëndetje, apo ndarje me mikun. Gjorgu u platit edhe më në qoshen e vet. Gjithsesi nuk i besohej se ndodhej në Orok. Kuisja e derës e përshkonte kryq e tërthor dremitjen e tij. Për të treten herë Gjorgu hapi sytë dhe pa ulokun që po hynte me një krah dru në duar. Pasi hodhi drutë në zjarr, ai ngriti fitilin e llambës me vajguri. Drutë pikonin ujë dhe nga kjo kuptohej se jashtë shiu nuk kishte pushuar.
31
Nën dritën e llambës Gjorgu vuri re se asnjeri nga njerëzit nuk po flinte. Ai kishte ftohtë në kurriz, por diçka e pengonte t'i afrohej zjarrit. Veç kësaj, i dukej se ai zjarr nuk të ngrohte. Ndriçimet e tij të pasigurta, të hallakatura e si të arnuara vende-vende me pllanga të zeza, e bënin edhe më të rende heshtjen e prïtësve. Dy-tri herë Gjorgut i shkoi nëpër mend se të tërë ata ishin vrasës dhe të tërë kishin nga një histori. Por histori të ishin të kyçura thellë brenda tyre. Jo më kot gojët dhe sidomos nofullat e tyre, nën ndriçimin e zjarrit, të kujtonin ca forma bravash të vjetra. Gjatë gjithë udhëtimit për këtu Gjorgu ishte i tmerruar nga mendimi se dikush mund ta pyeste për historinë e tij. Kulmin e druajtjes ( e provoi kur hyri në këtë hajat, megjithëse, me të hyrë, diçka e siguroi se ndodhej jashtë rrezikut. Këtë siguri e jepte ndoshta qëndrimi i ngrirë i atyre që ishin atje, apo ndoshta trungu, të cilin çdo i porsaardhur e merrte në fillim për njeri. e pastaj për trung, apo, përkundrazi, e merrte për trung në fillim, pastaj qeshte me vete, duke e marrë për njeri, gjersa e kuptonte se ishte vërtet trung. Tani Gjorgu gati-gati e besonte se ai trung ishte lënë aty tamam me atë qëllim. Drutë e lagët, të porsahedhur prej ulokut, kërcitnin në zjarr. Gjorgu mori frymë thellë. Nata jashtë me siguri ishte nxirë edhe më. Diku murlani fishkëllinte ultazi mbi tokë. Ai, për çudi. ndjeu nevojën të tregonte diçka. Por nuk e habiti kjo. se sa diçka tjetër. Gjorgut iu duk se format e. nofullave të njerëzve përreth po ndryshonin dalngadalë. Ashtu si demave që në netët e ftohta u vjen ushqimi në grykë për ta ripërtypur, ashtu edhe historitë ishin ngjitur në grykët e tyre. Dhe ato nisën të pikonin. Sa dite ke në gjak? Katër. Po ti? Dalngadalë historitë nisën të dilnin prej atyre veshjeve prej shajaku si bubuzharë të zinj, vërtiteshin heshturazi përreth, përziheshin me njëra-tjetrën. Ç'do të bësh me besën tridhjetëditëshe? C'do të bëj? mendoi Gjorgu. Asgjë. Herë-herë i dukej se do të rrinte i mbërthyer përjetë te ai hajat i lagësht, pranë atij zjarri, që më shumë të ngjethte, se të ngrohte, ngaqë nuk ndizej kurrë plotësisht, dhe pranë atyre bubuzharëve të zinj, që vërti teshin nëpër dysheme.
Kur do ta thërritnin valle për fia marrë taksën? Gjatë gjithë kohës që ai ishte aty, vetëm njërin prej tyre kishin pranuar. Vërtet mund të priste atje dite te tëra? Po sikur të kalonte java e të mos e thërritnin? Po sikur të mos e pranonin fare? '
32
U hap dera dhe hyri një njeri. Dukej menjëherë që vinte nga larg. Zjarri i hodhi dy-tri flakërima përbuzjeje, sa për ta dalluar që ishte llangosur gjithë balte e ujë dhe e la ndërkaq në gjysmëterr, ashtu si gjithë të tjerët. I hutuar, ai eci drejt një qoshëze dhe zuri vend aty, përbri trungut. Gjorgu e ndiqte me bisht të syrit, sikur të donte të dinte se si ishte dukur ai vetë kur kishte hyrë këtu para disa orësh. Njeriu uli kapuçin dhe mbështeti mjekrën mbi gjunjë. Dukej menjëherë që historinë e kishte thellë, akoma shumë larg fytit. Ndoshta ajo s'kishte hyrë akoma as në qenien e tij, por kishte mbetur jashtë, te duart e kallkanosura, me të cilat porsa kishte bërë vrasjen. Ai i lëvizte ato me një mënyrë nervoze sipër gjunjëve.
33